گره هرمز در تفاهم‌نامه

تنها طی روزهای گذشته، تحولات میدانی در جنوب ایران، حملات متقابل در حوزه خلیج فارس، افزایش تنش پیرامون تنگه هرمز و اظهارات تند مقامات آمریکایی، بار دیگر نشان داد که هرگونه لغزش سیاسی یا امنیتی می‌تواند روند مذاکرات را با چالش جدی مواجه کند. در چنین فضایی، بسیاری از تحلیلگران معتقدند پرونده هسته‌ای دیگر تنها موضوع اختلاف نیست؛ بلکه امنیت خلیج‌فارس، آزادی کشتیرانی، بازدارندگی نظامی و آینده نظم منطقه‌ای نیز به همان اندازه در تعیین سرنوشت مذاکرات نقش دارند.

آخرین گزارش‌ها حاکی از آن است که با وجود پایان آتش‌بس اعلام‌شده از سوی واشنگتن، تماس‌های دیپلماتیک متوقف نشده است. دونالد ترامپ اعلام کرده که آمریکا همچنان آماده ادامه مذاکرات با ایران است، هرچند هم‌زمان تأکید کرده در صورت شکست دیپلماسی، گزینه‌های دیگر نیز روی میز باقی خواهد ماند. در مقابل، منابع نزدیک به روند مذاکرات نیز از تلاش میانجی‌های منطقه‌ای برای جلوگیری از بازگشت بحران به مرحله رویارویی مستقیم خبر می‌دهند.

در این میان، برخلاف دوره‌های گذشته که عمان بیشترین نقش را در انتقال پیام‌ها ایفا می‌کرد، اکنون پاکستان به یکی از مهم‌ترین بازیگران دیپلماتیک تبدیل شده است. اسلام‌آباد در کنار قطر، ترکیه، مصر و عربستان تلاش می‌کند کانال‌های ارتباطی میان تهران و واشنگتن را حفظ کند و از گسترش بحران جلوگیری شود. این تغییر، نشان‌دهنده افزایش وزن سیاسی پاکستان در معادلات امنیتی خلیج‌فارس است؛ موضوعی که بسیاری از ناظران آن را یکی از مهم‌ترین تحولات دیپلماتیک هفته‌های اخیر ارزیابی می‌کنند.

هم‌زمان، تنگه هرمز بار دیگر به اصلی‌ترین گره مذاکرات تبدیل شده است. ایالات متحده خواستار آن است که ایران به‌طور رسمی امنیت کشتیرانی و عبور آزاد کشتی‌های تجاری را تضمین کند، در حالی که تهران همواره تأکید کرده است امنیت این آبراه باید با مشارکت کشورهای منطقه تأمین شود و حضور نیروهای فرامنطقه‌ای راه‌حل پایداری برای امنیت خلیج‌فارس نیست. همین اختلاف نگاه باعث شده هرمز از یک گذرگاه انرژی به مهم‌ترین پرونده امنیتی مذاکرات تبدیل شود.

در کنار این تحولات، انتشار گزارش‌هایی درباره ادعای رژیم صهیونیستی مبنی بر ارائه اطلاعات به واشنگتن درباره یک طرح احتمالی علیه دونالد ترامپ، فضای مذاکرات را بیش از پیش تحت تأثیر قرار داده است. ترامپ در واکنش هشدار داده که اگر آسیبی متوجه او شود، پاسخ آمریکا بسیار شدید خواهد بود. در مقابل، جمهوری اسلامی ایران این ادعاها را رد کرده و آن‌ها را فاقد اعتبار دانسته است. صرف‌نظر از درستی یا نادرستی این ادعاها، طرح چنین موضوعاتی در میانه مذاکرات، نشان می‌دهد فضای سیاسی میان دو طرف همچنان با بی‌اعتمادی عمیق همراه است.

از سوی دیگر، تحولات میدانی هفته گذشته نیز بر حساسیت اوضاع افزوده است. درگیری‌ها و حملات متقابل در جنوب ایران و همچنین حملات به اهدافی در بحرین و کویت، نشان داد که دامنه تنش همچنان می‌تواند از مرزهای ایران فراتر رود و امنیت کل حوزه خلیج فارس را تحت تأثیر قرار دهد. همین رخدادها موجب شده است بسیاری از ناظران، شرایط کنونی را نه صلح پایدار، بلکه «آرامش شکننده» توصیف کنند؛ وضعیتی که در آن هر حادثه نظامی می‌تواند مسیر دیپلماسی را دستخوش تغییر کند.

اهمیت این تحولات تنها به بعد امنیتی محدود نمی‌شود. تنگه هرمز مسیر عبور بخش مهمی از تجارت جهانی نفت و گاز است و هرگونه اختلال در آن، بازارهای انرژی را به سرعت تحت تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل، کشورهای اروپایی و آسیایی نیز با حساسیت تحولات اخیر را دنبال می‌کنند و در کنار تلاش برای کاهش تنش، راهکارهایی برای حفظ امنیت کشتیرانی و جلوگیری از اختلال در تجارت دریایی را بررسی می‌کنند. افزایش بهای نفت در پی تنش‌های اخیر نیز بار دیگر نشان داد که امنیت خلیج فارس همچنان یکی از متغیرهای اصلی اقتصاد جهانی است.

در چنین شرایطی، دیپلماسی با آزمونی دشوار روبه‌رو شده است؛ آزمونی که نتیجه آن نه تنها بر روابط تهران و واشنگتن، بلکه بر آینده امنیت خلیج فارس و ثبات منطقه نیز اثر خواهد گذاشت. آنچه امروز در جریان است، صرفاً یک مذاکره سیاسی نیست؛ بلکه تلاشی برای جلوگیری از بازگشت منطقه به چرخه‌ای از درگیری‌های گسترده‌تر است؛ چرخه‌ای که نشانه‌های آن هنوز در جنوب ایران، آب‌های خلیج فارس و فضای پرتنش سیاسی میان بازیگران اصلی منطقه دیده می‌شود.

ادامه این روند، پرسش مهمی را پیش روی ناظران قرار داده است؛ آیا دیپلماسی می‌تواند بر فضای امنیتی منطقه غلبه کند یا تحولات میدانی بار دیگر ابتکار عمل را از میز مذاکره خواهد گرفت؟ پاسخ به این پرسش، تا حد زیادی به رفتار بازیگران اصلی در هفته‌های آینده بستگی دارد. هرچند کانال‌های ارتباطی هنوز باز است، اما واقعیت آن است که فاصله میان گفت‌وگو و رویارویی در شرایط کنونی بسیار کوتاه‌تر از گذشته به نظر می‌رسد.

در روزهای اخیر، تحرکات نظامی در آب‌های خلیج فارس و دریای عمان همچنان با دقت از سوی بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای دنبال شده است. هرچند از شدت درگیری‌ها نسبت به روزهای اوج بحران کاسته شده، اما سطح آماده‌باش نظامی کاهش چشمگیری نداشته است. استمرار گشت‌های دریایی، حضور ناوهای نظامی و حساسیت نسبت به امنیت خطوط کشتیرانی، همگی نشان می‌دهد که از نگاه طرف‌های درگیر، احتمال بروز تنش جدید همچنان منتفی نیست.

در چنین فضایی، پاکستان تلاش کرده است نقشی فراتر از یک انتقال‌دهنده پیام ایفا کند. سفرها و تماس‌های دیپلماتیک اخیر مقام‌های پاکستانی با تهران، واشنگتن و برخی پایتخت‌های عربی، از تلاش اسلام‌آباد برای جلوگیری از شکل‌گیری یک بحران تازه حکایت دارد. این نقش‌آفرینی از آن جهت اهمیت دارد که پاکستان، برخلاف برخی دیگر از میانجی‌ها، با طیف گسترده‌ای از بازیگران منطقه‌ای روابط فعال دارد و می‌تواند در کاهش سوءبرداشت‌ها مؤثر باشد. در کنار پاکستان، قطر نیز همچنان یکی از مسیرهای اصلی انتقال پیام میان طرفین باقی مانده است.

هم‌زمان، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس نیز با احتیاط تحولات را دنبال می‌کنند. تجربه هفته‌های اخیر نشان داد که هرگونه گسترش دامنه درگیری می‌تواند به سرعت امنیت منطقه را تحت تأثیر قرار دهد. رخدادهای اخیر در جنوب ایران و همچنین حملات متقابل به برخی اهداف در بحرین و کویت، این نگرانی را افزایش داده که حتی یک حادثه محدود نیز ممکن است به بحرانی فراگیر تبدیل شود.

از همین رو، بخش مهمی از تلاش‌های دیپلماتیک منطقه، معطوف به جلوگیری از تکرار چنین رخدادهایی و حفظ ثبات نسبی در آبراه‌های راهبردی است.

از سوی دیگر، بازار جهانی انرژی همچنان با حساسیت بالا تحولات خلیج فارس را دنبال می‌کند. هر خبر درباره امنیت تنگه هرمز، وضعیت نفتکش‌ها یا احتمال اختلال در صادرات نفت، می‌تواند بر قیمت نفت، هزینه بیمه حمل‌ونقل دریایی و تصمیم سرمایه‌گذاران اثر بگذارد. به همین دلیل، موضوع هرمز دیگر صرفاً یک مسئله دوجانبه میان ایران و آمریکا نیست، بلکه به یکی از مهم‌ترین متغیرهای اقتصاد جهانی تبدیل شده است. با این حال، روند مذاکرات همچنان با موانع جدی روبه‌رو است.

اختلاف بر سر نحوه رفع تحریم‌ها، تضمین‌های مورد مطالبه طرفین، مسائل مربوط به برنامه هسته‌ای و همچنین پرونده‌های امنیتی منطقه‌ای، همچنان حل‌نشده باقی مانده‌اند. افزون بر این، فضای سیاسی داخلی در هر دو کشور نیز می‌تواند بر روند تصمیم‌گیری اثر بگذارد و دامنه انعطاف مذاکره‌کنندگان را محدود کند.

در همین چارچوب، برخی تحلیلگران بر این باورند که احتمال دستیابی به یک توافق جامع در کوتاه‌مدت چندان بالا نیست، اما رسیدن به توافق‌های مرحله‌ای برای مدیریت بحران و کاهش تنش، دور از دسترس نیز نیست. چنین توافق‌هایی می‌تواند از شدت تنش‌ها بکاهد و فرصت بیشتری برای ادامه رایزنی‌ها فراهم کند، بدون آنکه همه اختلاف‌های بنیادین را یکباره حل‌وفصل کند.

با وجود این، سایه جنگ همچنان بر منطقه سنگینی می‌کند. ادبیات تهدیدآمیز میان طرف‌ها، استمرار حضور نظامی در خلیج‌فارس و شکنندگی شرایط امنیتی نشان می‌دهد که هر حادثه پیش‌بینی‌نشده، از یک درگیری دریایی گرفته تا یک سوءبرداشت اطلاعاتی، می‌تواند روند دیپلماسی را در زمانی کوتاه با وقفه یا حتی بحران مواجه کند. به همین دلیل، بسیاری از ناظران معتقدند مهم‌ترین مأموریت میانجی‌ها در شرایط کنونی، نه دستیابی فوری به یک توافق نهایی، بلکه جلوگیری از بازگشت منطقه به چرخه رویارویی نظامی است.

در مجموع، آنچه امروز در خلیج فارس جریان دارد، رقابت میان «دیپلماسی» و «بازدارندگی» است. هر دو مسیر همچنان فعال‌اند؛ از یک سو، مذاکرات و میانجی‌گری ادامه دارد و از سوی دیگر، نشانه‌های بی‌اعتمادی و آمادگی نظامی هنوز پابرجاست.

در چنین شرایطی، تنگه هرمز بیش از آنکه یک گذرگاه دریایی باشد، به نمادی از آینده امنیت منطقه تبدیل شده است؛ آینده‌ای که موفقیت آن در گرو تداوم گفت‌وگو، مدیریت بحران‌های امنیتی و پرهیز از اقداماتی است که می‌تواند بار دیگر منطقه را به سمت دور تازه‌ای از تنش سوق دهد.

روزنامه صبح ساحل