سورو؛ نامی برخاسته از «شهرو» یا یادگاری از پارچه‌های هندی؟

پیشینه بندرعباس به قرن‌ها پیش از شکل‌گیری شهر امروزی بازمی‌گردد. بر اساس منابع تاریخی، تا پیش از قرن چهارم هجری قمری، در محدوده بندرعباس کنونی، بندر و آبادی کوچکی به نام سورو وجود داشت؛ منطقه‌ای که بعدها به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تجاری سواحل شمالی خلیج فارس تبدیل شد.

جغرافی‌دانان اسلامی از جمله اصطخری در قرن چهارم هجری از آبادی کوچکی با نام «شهرو» یا «شهروک» در کنار دریا یاد کرده‌اند. برخی پژوهشگران معتقدند این نام در واقع همان سورو است؛ بندری که در مقابل جزیره هرمز قرار داشت و به واسطه موقعیت جغرافیایی خود، نقش مهمی در تجارت دریایی منطقه ایفا می‌کرد.

با رونق تجارت دریایی در سده‌های بعد، این بندر با نام جرون نیز شناخته شد. بندر جرون به‌عنوان بندر اصلی ارتباطی با جزیره هرمز، محل بارگیری و تخلیه کالاهای تجاری بود و در منابع تاریخی از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بنادر خلیج فارس یاد شده است. ابن بطوطه، جهانگرد مشهور مراکشی، جرون را شهری آباد با بازارهایی پررونق توصیف می‌کند که کالاهای هندوستان از طریق آن به عراق، ایران و خراسان منتقل می‌شد.

با ورود پرتغالی‌ها به خلیج فارس در سال ۱۵۰۷ میلادی، روایت تازه‌ای درباره نام این بندر شکل گرفت. بر اساس دیدگاه رایج، پرتغالی‌ها به دلیل فراوانی خرچنگ در سواحل این منطقه، نام کاماراو یا کامبارائو را که در زبان پرتغالی به معنای خرچنگ است، برای آن برگزیدند. به اعتقاد بسیاری از مورخان، نام گمبرون نیز بعدها از همین واژه پرتغالی مشتق شد و تا دوره صفوی بر این بندر باقی ماند.

اما همه پژوهشگران این نظریه را نمی‌پذیرند. علی مفرد، پژوهشگر تاریخ و زبان، در پژوهشی که با استناد به منابع تاریخی و زبان‌شناختی ارائه کرده، معتقد است که نام‌های سورو و گمبرون ریشه‌ای ایرانی دارند و نباید آن‌ها را صرفاً برگرفته از واژگان پرتغالی دانست.

به باور او، واژه «سارو» می‌تواند به نوعی پارچه هندی اشاره داشته باشد که در گذشته از طریق این بندر مبادله می‌شده است. همچنین نام «گمبرون» را نیز می‌توان برگرفته از ترکیب فارسی خامه‌ورون یا خامه‌ورون دانست؛ واژه‌ای که به محل تولید یا دادوستد پارچه، تور و ریسمان اشاره دارد. از نگاه این پژوهش، شباهت آوایی این واژه با اصطلاح پرتغالی، بعدها باعث شکل‌گیری روایت «بندر خرچنگ» شده است.

این فرضیه، بندرعباس را نه صرفاً بندری وابسته به حضور پرتغالی‌ها، بلکه شهری با پیشینه اقتصادی و صنعتی در زمینه تولید و تجارت منسوجات معرفی می‌کند؛ روایتی که با جایگاه تاریخی این منطقه در مسیر تجارت دریایی نیز همخوانی دارد.

از سوی دیگر، درباره نام جرون نیز دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی آن را نام قدیمی جزیره هرمز می‌دانند که پس از انتقال مرکز تجارت به جزیره، به بندر ساحلی مقابل آن نیز اطلاق شد. اما در بررسی زبان‌شناختی، واژه «جِر» در فارسی به معنای شکاف، گودال یا نهر کوچک است و احتمال داده می‌شود «جرون» به بندری اشاره داشته باشد که در گودی طبیعی ساحل شکل گرفته است؛ ویژگی‌ای که با ساختار طبیعی سواحل سورو همخوانی دارد.

در کنار این دیدگاه‌ها، برخی پژوهشگران حتی نام باستانی بندرعباس را با عنوان سالمونت که در منابع یونانی مربوط به لشکرکشی اسکندر آمده، مرتبط می‌دانند و آن را نیز نشانه‌ای از پیشینه کهن این بندر در تولید و تجارت منسوجات قلمداد می‌کنند.

آنچه مسلم است، بندرعباس امروز حاصل قرن‌ها دگرگونی تاریخی، فرهنگی و زبانی است. از سورو و جرون تا گمبرون و سرانجام بندرعباس، هر نام بخشی از هویت این شهر را روایت می‌کند؛ هویتی که در دل تجارت دریایی، تعامل فرهنگ‌ها و نقش راهبردی خلیج فارس شکل گرفته است. بررسی این نام‌ها تنها مطالعه واژه‌ها نیست، بلکه تلاشی برای بازخوانی تاریخ شهری است که قرن‌ها دروازه ارتباط ایران با جهان بوده و هنوز نیز بخش مهمی از حافظه تاریخی و فرهنگی جنوب کشور را در خود حفظ کرده است.

امیدساحل