برهوت گردشگری

بر اساس آمار رسمی اعلام‌شده از سوی مدیرکل میراث فرهنگی هرمزگان، شرایط اخیر موجب شده حدود چهار و نیم میلیون گردشگر از سفر به این استان منصرف شوند و معیشت دست‌کم ۱۲ هزار شاغل مستقیم صنعت گردشگری تحت تأثیر قرار گیرد. این اعداد تنها بخشی از واقعیت را روایت می‌کنند. در پشت این آمار، هزاران کسب‌وکار کوچک، اقامتگاه بوم‌گردی، راهنمای گردشگری، راننده، فروشنده صنایع‌دستی، صیاد، لنج‌دار و فعال بازارهای محلی قرار دارند که درآمد آنها مستقیماً به حضور گردشگران وابسته است.

ویژگی اقتصاد هرمزگان و بخش بزرگی از سواحل جنوبی کشور، وابستگی آن به دریاست. حدود ۸۳ درصد گردشگری این استان بر پایه گردشگری دریایی شکل گرفته است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در فعالیت اسکله‌ها، بنادر، شناورها و مسیرهای دریایی، مستقیماً گردشگری را فلج می‌کند. اگر زیرساخت‌های آسیب‌دیده طی یکی دو ماه آینده بازسازی نشوند، هرمزگان فصل طلایی گردشگری خود در پاییز و زمستان را از دست خواهد داد؛ فصلی که بخش عمده درآمد سالانه فعالان گردشگری در آن تأمین می‌شود. از دست رفتن این فرصت، تنها یک رکود موقت نیست، بلکه می‌تواند به بحرانی پایدار در اقتصاد محلی تبدیل شود.

نباید فراموش کرد که رکود گردشگری جنوب، تنها محصول هفته‌ها یا ماه‌های اخیر نیست. از نخستین روزهای دی‌ماه و همزمان با افزایش تنش‌های اجتماعی و امنیتی در جزیره قشم، روند کاهش سفر آغاز شد و با ادامه تحولات، به مرور کل صنعت گردشگری جنوب را درگیر کرد. این رکود حتی از مرزهای ایران نیز فراتر رفت و بر بازار گردشگری کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس اثر گذاشت. زمانی که گردشگری دریایی در تنگه هرمز دچار اختلال می‌شود، زنجیره اقتصاد منطقه‌ای نیز آسیب می‌بیند و آثار آن تنها محدود به یک استان یا یک کشور باقی نمی‌ماند.

از سوی دیگر، خسارت واردشده به شناورها را نباید صرفاً از منظر ارزش مالی آنها ارزیابی کرد. لنج‌های چوبی، قایق‌های صیادی و شناورهای سنتی تنها ابزار کسب درآمد نیستند؛ آنها بخشی از میراث فرهنگی و دانش بومی مردم جنوب محسوب می‌شوند. نابودی ده‌ها لنج و شناور، تنها از بین رفتن سرمایه شخصی چند خانواده نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و تمدن دریایی ایران را نیز تهدید می‌کند. هنگامی که بیش از صد لنج آسیب می‌بینند، در حقیقت زیرساخت معیشتی هزاران نفر از ساکنان ساحلی نیز آسیب می‌بیند و روند بازسازی آن به مراتب دشوارتر از تعمیر یک شناور خواهد بود.

گردشگری تنها با بازسازی فیزیکی اسکله‌ها و تأسیسات احیا نمی‌شود. مهم‌ترین سرمایه این صنعت، اعتماد گردشگر است. امروز بسیاری از مقاصد مهم گردشگری دریایی ایران، از بندرعباس تا جزایر قشم، هرمز، هنگام، لارک، لاوان، شیدور، هندورابی، مکسر و سواحل مکران، بیش از آنکه با کمبود امکانات روبه‌رو باشند، با کاهش احساس امنیت مواجه‌اند. تجربه جهانی نیز نشان داده است که بازگرداندن اعتماد گردشگران بسیار دشوارتر و زمان‌برتر از بازسازی زیرساخت‌های فیزیکی است. مقصدی که در ذهن مسافر ناامن تلقی شود، حتی پس از پایان بحران نیز برای مدت‌ها از فهرست انتخاب گردشگران خارج خواهد ماند.

در چنین شرایطی، کوچک‌نمایی بحران یا استفاده از واژه‌هایی که واقعیت موجود را پنهان کنند، کمکی به اقتصاد گردشگری نخواهد کرد. بازار گردشگری بر اساس واقعیت‌های میدانی تصمیم می‌گیرد، نه روایت‌های رسانه‌ای. جامعه محلی امروز کاهش درآمد، تعطیلی کسب‌وکارها و افت شدید سفر را با تمام وجود لمس می‌کند. بنابراین نخستین گام برای بازسازی این صنعت، پذیرش ابعاد واقعی بحران و برنامه‌ریزی برای جبران آن است. بازسازی زیرساخت‌های دریایی، حمایت مالی از فعالان گردشگری، تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای محلی و مهم‌تر از همه، بازگرداندن امنیت و اعتماد عمومی، باید همزمان در دستور کار قرار گیرد.

فرصت چندانی باقی نمانده است. اگر طی حدود صد روز آینده، پیش از آغاز فصل اوج سفر به جنوب، زیرساخت‌ها ترمیم و اعتماد گردشگران احیا نشود، نه تنها فصل طلایی گردشگری از دست خواهد رفت، بلکه احتمال شکل‌گیری یک بحران اجتماعی و اقتصادی در نوار ساحلی کشور نیز افزایش می‌یابد. جنوب ایران ظرفیت‌های بی‌بدیلی در گردشگری دریایی، طبیعت، فرهنگ و میراث تاریخی دارد، اما بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها تنها در سایه امنیت، ثبات و برنامه‌ریزی امکان‌پذیر است. گردشگری جنوب هنوز قابل احیاست، اما این فرصت، همیشگی نخواهد بود.