اهمیت رشد جمعیتی برای ایران

صبح ساحل ، اجتماعی - جمعیت یکی از ارکان مهم قدرت کشورها به حساب می‌آید که در صورت به فعلیت درآمدن و همراه شدن با شاخص‌های مطلوب اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و... می‌تواند منجر به رشد و شکوفایی هر جامعه‌ای شود. در طول چند دهه گذشته بسیاری از کشورها با ازدیاد جمعیت و برخی با کاهش جمعیت روبه‌رو بوده‌اند که در هر 2 حالت چالش‌هایی گریبانگیر آنها شده است.ایران نیز از این قاعده مستثنا نبود و درحالی‌که در سال‌های نه‌چندان دور خانواده‌های 6 نفره و بالاتر بیشترین جامعه آماری را تشکیل می‌دادند هم‌اکنون این وضعیت در آخرین سرشماری به خانواده‌های 3 نفره تبدیل شده است.روز 30 اردیبهشت ماه از سال گذشته و پس از ابلاغ سیاست های کلی جمعیتی از سوی رهبر انقلاب به عنوان روز ملی جمعیت نام گذاری شد با توجه به اهمیت ترکیب و میزان رشد جمعیتی کشور و تاکید رهبر انقلاب مبنی بر ارتقاء پویایی، بالندگی و جوانی جمعیت با افزایش نرخ باروری و رفع موانع ازدواج، تسهیل و ترویج تشکیل خانواده و افزایش فرزند، کاهش سن ازدواج و حمایت از زوج‌های جوان و توانمندسازی آنان در تأمین هزینه‌های زندگی و تربیت نسل صالح و کارآمد که در سیاست های جمعیتی که ایشان ابلاغ نمودند مهم است که بدانیم چرا جمعیت ایران باید رشد کند؟ و آیا این رشد در آینده اقتصادی و اجتماعی کشور تاثیر مثبتی خواهد گذاشت؟اگر چه سیاست های تشویقی زیادی به منظور کنترل نرخ زاد و ولد و کاهش آن در سالهای دهه شصت و هفتاد صورت گرفت اما در نهایت این سیاست ها منجر به کاهش چشمگیر نرخ جمعیت جوان و روند رشد ایران شد بر اساس نتایج سرشماری 1390 مرکز آمار ایران ساختار سنی جمعیت ایران از سال 1385 وارد دوره پنجره جمعیتی شده است که در آن کمتر از یک‌سوم جمعیت کشور در بازه سنی کمتر از 15 و بیشتر از 65 سال قرار دارند. به بیان دیگر بیش از دوسوم جمعیت کشور (71 درصد) در سن کار قرار دارند و در صورت فراهم شدن شرایط کار می‌توانند شاغل بشوند. این آمارها موجب شد تا از اوایل دهه 90 زنگ خطر ها برای پیر شدن جمعیت ایران به صدا در بیاید بر اساس آمارهای ارایه شده از جانب سازمان ملل  در سال 2010 ایران سه سناریوی جمعیتی در پیش رو دارد، سناریوی رشد بالا، رشد متوسط و رشد پائین.در سناریوی رشد بالا میزان باروری کل از 1.8 فرزند برای هر مادر به 2.5 فرزند در سال 1480خواهد رسید. در این سناریو در سال1430 جمعیت ایران به حدود 100 میلیون نفر می رسد و در همان حد ثابت خواهد ماند . در سناریوی رشد متوسط، میزان باروری کل از 1.8 بچه برای هر مادر به 1.5 بچه برای هر مادر در سال 1420 کاهش می یابد و جمعیت کشور در این سال به حدود 86 میلیون نفر و درصد سالمندی به 22 درصد خواهد رسید. پس از آن با وجود افزایش باروری تا دو فرزند تا سال 1480 جمعیت کشور رو به کاهش و به حدود 62 میلیون نفر خواهد رسید. سومین سناریو رشد پایین خواهد بود که در آن میزان باروری کل از 1.8 بچه برای هر مادر در سال 1390 به حدود یک فرزند برای هر مادر در سال 1420 خواهد رسید و درصد سالمندی جمعیت به حدود 25 درصد خواهد رسید و در نتیجه بعد از سال 1420 تعداد جمعیت با کاهش مواجه و به حدود 31 میلیون نفر و درصد سالمندان به 47 درصد افزایش خواهد یافت. این چشم انداز در مقایسه با سایر آمار در نقاط مختلف دنیا و نگاه کشورها به اهمیت مساله افزایش جمعیت نگران کننده خواهد بود زمانی كه اندیشكده امریكایی بلفر در گزارشی به تغییر نمودار جمعیتی در جهان اسلام و روند رو به كاهش نرخ زاد‌ و ولد در میان مسلمانان پرداخت و آینده نه‌چندان روشنی را برای جمعیت مسلمانان جهان ترسیم كرد خوب می‌دانست كه چه بحرانی اكثر كشورهای اسلامی و به خصوص ایران را تهدید می‌كند.بر اساس جدی بودن این تهدید کشورهایی مانند روسیه برنامه های گسترده ای برای تشویق افزایش جمعیت را اجرا کرده اند در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان نرخ فرزند آوری در ایران بسیار نگران کننده است. زنان ایرانی با دارا بودن 1/87 فرزند در مکان 144 ام جدول جهانی فرزند آوری قرار می گیرند. در حالی که اسرائیل در رتبه 75، آفریقای جنوبی 97، برزیل 106، ترکیه 110، فرانسه 118، آمریکا 122، و انگلیس رتبه 137 را در این جدول به خود اختصاص داده و در مکان های بالاتر از ایران قرار گرفته اند.در حالی که سیاست تبلیغ کاهش جمعیت از سوی دنیای غرب شروع و پیگیری شده امروز این رتبه ایران است که در جدول آماری فرزند آوری بیش از 20 پله از آمریکا عقب است. در میان موج موافقان اجرای سیاست های تشویقی برای بالا بردن نرخ زاد و ولد و رشد جمعیتی ایران هستند کسانی که معتقدند بالا رفتن سن ازدواج و  افزایش طلاق در کشور و همچنین مشکلاتی که در مورد کسب و کار و رکود اقتصادی دامن خانواده ها و جوانان را گرفته اتخاذ این گونه سیاست ها کارگشا نخواهد بود در برابر این طرز تفکر برخی از محققان معتقدند بالا رفتن سطح زندگی و توقعات اجتماعی در ایران است که منجر به کاهش فرزند آوری در میان خانواده هاست نه فقر چرا که در اکثر نقاط دنیا میان فقر و افزایش جمعیت رابطه مستقیمی وجود دارد پس در ایران با افزایش شهر نشینی و روند تجملی زندگی ها امروز خانواده ها تمایلی برای داشتن فرزندان بیشتر ندارند  اما در حقیقت به دلیل اینکه نیروی انسانی در هر کشوری به عنوان اصلی ترین ثروت و سرمایه آن جامعه به شمار می رود و به نوعی سرنوشت و آینده آن را رقم خواهد زد وموتور محرکه هر کشور در توسعه پایدار به توان، بنیه و چالاکی جمعیت جوان آن گره خورده است و زمانی این امر به اثبات می رسد که کشورهای پیشرفته دنیا برای بازنماندن از مسیر رقابت و پیشرفت به جذب نیروی کار جوان از کشورهای دیگر اقدام میکنند در کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند ژاپن، بخش عمده‌ای از تولید ناخالص ملی‌ را نیروی انسانی دانش‌بنیان و مهارت‌یافته تامین می‌کند.این نکته را نیز باید مورد توجه قرار داد که پایین آمدن نرخ رشد جمعیتی به معنای کاهش نیروی کار و وارد کردن نیروهای کار و تکنسین ها از سایر کشورهای جهان است که خود راه دیگری برای گسترش فرهنگ بیگانه در کشور خواهد بود و علاوه بر این نکته باید به خروج ارز و تبعات اقتصادی آن نیز توجه کرد.مساله مهم دیگر مربوط به قدرت سیاسی است که جمعیت برای دولت به همراه خواهد داشت هر چه جمعیت و نیروی جوان در یک کشور پویا تر و در بزرگ تر باشد قدرت ملی آن کشور افزایش خواهد یافت با پیشرفت‌هایی که در عرصه‌ی جنگ‌های مدرن شکل گرفته، برخی به اشتباه افتاده و گمان کرده‌اند که جمعیت دیگر جایگاهی در قدرت کشورها ندارد اما  هرچند امروزه بنابر رشد مطالعات در حوزه‌های مختلف، این یک اصل بدیهی است که مراد از مولفه جمعیت در تعریف قدرت، «جمعیت موثر» و برخوردار از امکانات آموزشی، اقتصادی و فکری جهت ارتقای فرهنگی است اما ضرورت شکوفایی جمعیتی و تربیت مناسب شهروندان در کشورهای مختلف، به معنای لزوم کاهش جمعیت نیست  به‌عبارت دیگر، با وجود اینکه ممکن است برخی کشورها به سبب مشکلات آنی، در مقطع زمانی محدودی رشد جمعیت را برای برنامه‌ریزی بهتر کنترل کنند، اما بی‌شک این به معنای کاستن از جمعیت و پیر کردن جامعه برای آینده دور به‌عنوان هدفی همیشگی و غیر قابل تغییر نیست. امروزه برای حفظ اقتدار دفاعی نیازی به جمعیت نیست اما بسیاری از معادلات سیاست بین الملل بر اساس نگاه و ساختار جمعیتی کشور ها شکل میگیرد این مساله به خوبی در نوع نگاه برژینسکی تئوریسین به نام امنیت ملی امریکا مشاهده می شود او در برهه از زمان در مورد چالش هسته ای ایران و امریکا می گوید «از فکر کردن به حمله پیش‌دستانه علیه تأسیسات هسته‌ای ایران اجتناب کنید و گفت‌وگوها با تهران را حفظ کنید. بالاتر از همه، بازی طولانی‌‌مدتی را انجام دهید، چون زمان، آمارهای جمعیتی و تغییر نسل در ایران به نفع رژیم کنونی نیست «البته که جمعیت بدون تخصص، هدف و رفاه حداقلی در یک کشور نمی تواند کارایی لازم را داشته باشد و به همین دلیل در کنار رشد جمعیتی عامل توسعه و اقتصاد رو به جلو برای استفاده از پتانسیل های جمعیتی هر کشور ضروری است اما کشورها زمانی دارای رشد اقتصادی سریع‌تر خواهند بود که تحصیلات و آموزش مهارت‌های لازم برای ورود به بازار کار، گسترش یابد. البته این مساله وابستگی زیادی به میزان مداخله‌های دولت در اقتصاد و «فضای کسب وکار» دارد. بنابراین در صورتی که «اقتصاد مبتنی بر مکانیسم بازار» در کشوری حاکم و مداخله‌های دولت در بازار که می‌تواند به ایجاد رانت‌های گوناگون منجر شود، اندک باشد، می‌توان از سرمایه انسانی به نحو مطلوبی استفاده کرد.مساله دیگر مربوط به تغییر ترکیب اجتماعی و سلامت روانی خانواده می شود طبق تحقیقات، بچه هایی که در خانواده های تک یا کم فرزند زندگی می کنند، جامعه پذیری شان با اختلال مواجه است.زیرا امکانات اقتصادی در چنین خانواده هایی فقط به یک یا دو فرزند اختصاص می یابد و چنین فردی خود را عادت نمی دهد که خواسته های خود را محدود کند و با دیگر فرزندان مشارکت و ارتباط و تعامل داشته باشد. در نتیجه بچه های بی مسئولیتی در این خانواده ها تربیت می شوند. این مساله بدون شک در آینده این فرزندان و والدین آنها و مشکلات در دوران سالمندی نیز منعکس خواهد شد.به نظر می رسد لزوم سیاستهای تشویقی برای افزایش جمعیت نیاز به تبیین دلایل میان محققان و سیاستگذاران دارد.چرا که تجربه رشد جمعیت در دهه 60 که با عدم پیش بینی و تدارک ابزار کافی برای پاسخگویی نیازهای اولیه دینی ،آموزشی و دانشگاه،اشتغال،مسکن و ازدواج این نسل روبرو بود باعث شد که مشکلات زیادی برای سیاستگذاران و مجریان بوجود بیاید. در صورت پدید آمدن اجماع علمی میان نهاد مختلف پژوهشی،حاکمیتی و سیاستگذاری می بایست به برنامه ریزی های میان مدت و بلند مدت در این زمینه دست زد و متون قانونی لازم را در این زمینه تدارک دید.مهم ترین مساله در این زمینه کارامدی و برنامه ریزی دولت برای افزایش جمعیت و تامین نیازهای آن است.اما به نظر می رسد که نمی توان واقعیتهای جمعیتی امروز ایران مانند رشد منفی در برخی مناطق مرکزی  و یا رشد تصاعدی برخی مناطق مرزی با جمعیت اقلیت و تغییر بافتهای جمعیتی را نادیده گرفت.