گیاهان جادویی هرمزگان را دریابید

صبح ساحل ، اجتماعی - شاید عجیب به نظر برسد اما استان هرمزگان چهارمین وسعت جنگلی در کشور را داراست این مساله وقتی قابل توجه تر می شود که اغلب گونه های گیاهی روییده شده در جنگل ها و مراتع استان خاصیت های منحصر به فرد صنعتی و یا دارویی دارند. 

اگر چه هرمزگان شرایط آب و هوایی مطلوبی ندارد و شهرهای این استان به خصوص بندر عباس چهره ای خشک و فاقد درختان و پارک ها را بر دیده ها تحمیل می کند اما در کنار کمبود منابع آبی درختانی با قدرتهای شگفت سازگاری و حداقل نیازهای زیستی به خوبی توانسته اند خاک ارزشمند این دیار را حفظ نمایند.

 سال گذشته صبح ساحل در گزارشی به صورت مفصل به پدیده تغییر اقلیم هرمزگان پرداخت و کارشناسان امر هواشناسی یکی از اصلی ترین راهکارهای جلوگیری از گرم شدن هوای استان و اثرات نامطلوب آن را وسعت بخشی به فضای سبز و درخت کاری عنوان کردند در همین راستا این گزارش نیز تلاش می کند تا ضمن بررسی بافت گیاهی و وضعیت پوششی آن در سطح استان به چشم انداز آینده گیاهان ، پیشروی بیابان ها و قابلیت های اقتصادی گیاهان استان بپردازد. 

از سوپر فود تا آویشن شفا بخش

درخت به خصوص در نواحی جنوبی ایران مقدس و در فرهنگ عامه بسیار مورد توجه است. به دلیل وجود شرایط اکولوژیکی خاص در هرمزگان پوشش های گیاهی اگر چه چوب و یا میوه های چندان مرغوبی ندارند اما با ویژگی کم آبی بسیار سازگارند و این مساله برای آینده خشک ایران یک مزیت خاص و مهم محسوب می شود. ناشناخته ماندن خواص و فواید درختان و گیاهان وحشی هرمزگان یکی از اصلی ترین تهدیدات برای بافت گیاهی استان است این مساله نه تنها راه را برای سودجویان و بهره برداران هموار کرده بلکه مردم عادی نیز هیچ رغبتی به احیا و نگهداری از این گیاهان ندارند در صورتیکه برخی از گونه های روییده شده در هرمزگان با خواص منحصر به فرد در صنایع داروسازی و صنعتی دنیا طرفداران بسیاری دارند. 

بر اساس آمار مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی 329 تیپ گیاهی در هرمزگان وجود دارد که برخی از آنها مانند گونه «نپتا هرمزگانیکا «یا «آویشن استاکو» و گیاهی موسوم به»سگ دندان بشاگرد» منحصر به استان هرمزگان است. در میان درختان هرمزگان مانگرو شناخته شده ترین و معروف ترین گونه گیاهان است جنگل های حرا به دلیل خاصیت انطباق با آب شور نقش تصفیه کننده آب را بر عهده گرفته و برگ ها ، دانه و میوه حرا غذای مناسبی برای موجودات دریایی به شمار می رود از این رو حدود ٨٠ درصد آبزیان خلیج فارس، دوره تخم ریزی خود را در این منطقه می گذرانند.

 استبرق یا درخت کرگ نیز گونه دیگری است که در مناطق مختلف استان به وفور یافت می شود درخت کرگ علاوه بر مقاومت بالا در برابر خشکسالی و کم آبی کاربردهای فراوان در صنایع پارچه بافی، کاغذ سازی، چسب سازی و...دارد نوع چوب پنبه ای که از این گیاه استحصال می شود بسیار بی نظیر و سبک وزن است ، با توجه به اینکه در قاره آسیا چوب پنبه وجود ندارد ، این گیاه می تواند در تولید چوب پنبه بسیار اثرگذار باشد.  اما یکی از جالب ترین و در عین حال ناشناخته ترین گونه های گیاهی هرمزگان « مورینگا اولیفرا « است گیاهی که به درخت معجزه معروف است. 

این درخت که در هرمزگان با نام گز روغنی یا گازرخ شناخته می شود در خارج از کشور معمولاً به عنوان یک سوپرفود، تبلیغ می‌شود چرا که غنی از مواد مغذی، آنتی اکسیدان‌ها و دیگر ترکیبات است. مورینگا اولیفرا، اگر چه بومی هند است اما در نواحی مختلف هرمزگان نیز یافت می شود این درخت منبع آنتی اکسیدان‌ها و برخی از ویتامین‌ها شامل: ویتامین‌های B، ویتامین C، آهن، منیزیم، ویتامین A و روی (زینک) است. چای حاصل از برگهای مورینگا انرژی زا بوده و بر خلاف نوشابه های انرژی زا، قهوه یا چای های دیگر محتوی کافئین نیست و باعث بروز مشکلات سلامتی نمی شود.. گیاهان مفید دیگری ماند سپستان، مورخوش ، آویشن و آنغوزه هم بیشترین گونه های گیاهان دارویی استان هستند که در خارج از کشور خریدار دارند و در سایه سودجویی افراد و عدم نظارت مناسب به خصوص در کنار شهرها کمتر دیده می شوند. 

خشکسالی در کمین پوشش گیاهی هرمزگان

گرم شدن آب و هوای زمین نه تنها برای ایران بلکه برای کل دنیا یک خطر جدی است به همین دلیل کشورها در تلاش هستند تا نحوه برداشت از منابع آبی زیر زمینی و خشک شدن پوشش گیاهی را مدیریت نمایند و در عین حال از کاشت گیاهان بهره های اقتصادی و درآمدی داشته باشند این مساله ضمن ترغیب افراد مقیم در مناطق خشک به عدم مهاجرت از سکونت گاههای اصلی خود اقتصاد روستایی را نیز تقویت و اجرای طرح های حفاظت از منابع طبیعی را با هزینه های کمتری اجرایی خواهد کرد. در هرمزگان اگر چه طرح هایی مانند کاشت درختان با صرفه اقتصادی بالا مانند جاتروفا زمانی در دستور کار قرار گرفت اما آنطور که اسد پور کارشناس مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی هرمزگان می گوید عدم سازگاری این درختان وارداتی با محیط و اقلیم استان عملا این طرح ها را با شکست روبرو ساخته است. از طرف دیگر کمبود بارش ها و گسترش کاشت گیاهان جالیزی و هندوانه در استان نیز موجب شده تا منابع آبی با کاهش چشمگیری مواجه شود. یحیی اسماعیل پور استاد دانشگاه هرمزگان در زمینه مرتع داری و منابع طبیعی معتقد است یکی از راه حل های اساسی به منظور حفظ منابع آب و توسعه مناطق روستایی و ایجاد درآمد پایدار کشت گیاهان دارویی است چرا که این گیاهان با ارزش افزوده بالا می توانند جایگزین کاشت سیفی جات و هندوانه ای بشود که نه تنها ارزش افزوده چندانی برای کشاورزان ندارد بلکه با داشتن نیاز آبیاری بالا موجب صدمه به منابع آب های زیرزمینی استان می شوند.

ترسیب کربن بیابانزدایی با بودجه های بین المللی

بیابانزدایی نیز از جمله طرح هایی است که به عنوان بخشی از تلاش برای حفظ و احیای پوشش گیاهی در ایران و جهان صورت گرفته است. طرح ترسیب کربن با مشارکت سازمان ملل و سرمایه گذاری سازمان های وابسته به این نهاد تلاش میکرد تا یک مدل اقتصادی جهت رسوب دادن کربن در جو و کاهش گازهای گلخانه‌ای برای کشورهای بیابانی و یا در معرض خشک سالی ارایه دهد ضمن احیای مراتع منطقه و کشت گیاهان به‌صورت مشارکتی و ذخیره کربن از هوا، مشاغل جایگزینی را به روستاییان پیشنهاد می داد که باعث فشار کمتر بر منابع طبیعی شود.

 این برنامه اگر چه معایبی مانند تغییر سبک کشاورزی کشور از نیازهای ضروری به کشت های غیر ضروری و نیز  تغییر الگوی کشت کشاورزی و کاهش تولید محصولات غذای اساسی و ترویج خروج دام از مرتع را داشت اما با داشتن محاسنی مانند استفاده از مزیت های محیطی به منظور حفظ منابع طبیعی ، آموزش محور بودن و نیز بودجه قابل توجه بین المللی که برای این کار در نظر گرفته شده بود می توانست بخش بزرگی از آسیب های پیش روی بیابان ها در ایران را مرتفع سازد اما علی رغم مزیت ها و حمایت های بین المللی از اجرای طرح ترسیب کربن این مساله گرفتار بدبینی و کش و قوس های ایران و جامعه بین المللی شد و با وجود موفقیت در برخی از نقاط پایلوت عملا از سطح بین المللی به یک طرح بومی شده تغییر یافت. 

اما نکته قابل توجه در سیر بیش از یک دهه اجرایی شدن طرح ترسیب کربن در کشور اینکه استان هرمزگان علی رغم نیاز و قابلیت های اجرای این طرح همچنان نتوانسته اعتبارات و مراحل اجرایی ترسیب را عملی نماید. آنطور که یحیی اسماعیل پور دکترای مرتع داری می گوید  علی رغم کارهای مثبتی که در زمینه نهال کاری و جنگل کاری در هرمزگان صورت گرفته اما به دلیل نبود مطالعه لازم و کافی نتوانسته اعتبارات ترسیب کربن را اخذ نماید به گفته او در برخی از استان ها به دلیل کار مطالعاتی خوبی که انجام شده پروژه های ملی و بین المللی و اعتبارات زیادی در جهت طرح های ترسیب کربن  جذب شده اما هرمزگان علی رغم قابلیت بالا تری که دارد به دلیل نبود مستندات نتوانسته اعتبارات لازم را جذب نماید. 

حتی در زمینه جنگل های مانگرو و قابلیت این گونه در ترسیب کربن هم مطالعات کاملی انجام نشده در حالیکه استان هایی مانند سمنان و خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان که تفاوت زیادی از لحاظ بارشی با هرمزگان ندارند توانسته اند پروژه های بین المللی با اعتبارات قابل توجه جذب کرده اند و جنگل کاری های خود را توسعه دهند. 

چرای بی رویه شترها اکوسیستم هرمزگان را تهدید می کند

در حال حاضركمبود ريزش هاي جوي، گرماي هوا و شرايط خاص زمين‌شناسي استان از يك طرف و برداشت بي رويه ، عدم مديريت و برنامه ريزي و فقر شديد اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي از طرف ديگر باعث شده تا پوشش گياهی شديدا تخريب و دستخوش تغيير  شود این مطلبی است که رحمان اسد پور به عنوان یک محقق و کارشناس در سازمان تحقیقات جهاد کشاوری هرمزگان می گوید. 

به گفته رحمان اسد پور اگر چه پوشش گیاهی تحت تاثیر عوامل اقلیمی و انسانی ممکن است دستخوش تغییر شود اما در هرمزگان هر دو عامل به شدت تاثیرگذار است . برخی از نواحی رویشی استان هرمزگان به خصوص در بخش حاجی آباد و جاسک چرای بی رویه دام ها پوشش گیاهی ضعیف شده و به دلیل خشکی و بارندگی کم بازگشت و احیای این پوشش تقریبا غیر ممکن می شود .

 اسد پور ضمن انتقاد نسبت به برخی از سیاست ها مانند پرورش دام و یا بهره برداری بی رویه از برخی مراتع می گوید به نظر من نباید اجازه بهره برداری از منابع طبیعی در استان داده شود چرا که به خصوص در شرق هرمزگان پوشش گیاهی این ظرفیت را ندارد که شترها به صورت بی رویه و رها شده از مراتع تغذیه نمایند. به گفته اسد پور پرورش شتر اکوسیستم استان را تهدید می کند و اگر چه نگهداری این حیوان مزیت های اقتصادی زیادی می تواند داشته باشد اما زمانی که پوشش گیاهی را در استان مورد تهدید قرار می دهد و حتی موجب تخلیه شدن روستاها شده باید محدود شود. 

هرمزگان مهد گیاهان دارویی

ایران دارای 8000 هزار گونه گیاهی است که از این تعداد 1000 گونه گیاهی آن در هرمزگان شناسایی شده است این قابلیت شگفت در سایه غفلت مسوولان و ناآگاهی مردم محلی هنوز نتوانسته به پتانسیل های ثروت زایی در استان برسد. دکتر اسماعیل پور استاد دانشگاه هرمزگان می گوید گیاهان دارویی روییده شده در هرمزگان به دلیل شرایط آب و هوایی دارای ماده موثره غنی تری نسبت به مناطق دیگر هستند مثلا آویشن استان هرمزگان بسیار مرغوب است و ارزش افزوده بیشتری نسبت به مناطقی مانند فارس دارد. 

همچنین آلوورا که به خوبی در استان رشد می یابد کاربردهای فراوانی در صنعت دارو سازی دارد اما متاسفانه این مزیت و ثروت خدادادی در سایه نبود امکاناتی مانند کارخانه های فرآوری همچنان بلااستفاده مانده و یا در سایه قاچاق و فله بری از استان خارج می شود.

درختان مهاجمی که هوای شهر را می بلعند

دکتر ساجدی فوق تخصص آسم و آلرژی معتقد است گیاه کنوکارپوس و برخی دیگر از گیاهان گرمسیری مانند اوکالیپتوس آلرژی زا هستند ولی به دلیل کاربرد فراوان آنها در فضای سبز شهری و عدم وجود گیاهان جایگزین نمی توان به راحتی آنها را از سطح شهرها جمع آوری کرد حتی کاشت درختان مرکبات به دلیل نیاز آبی بالا هم نمی تواند به صورت گسترده در شهر استفاده شود. 

بر خلاف این نظر اما دکتر آریا استاد دانشگاه آزاد بندر عباس معتقد است هنوز در زمینه گونه های غیر بومی در استان هرمزگان مانند گیاه کنوکارپوس مطالعات دقیقی صورت نگرفته و نمی توان بحث هایی مانند حساسیت زا بودن این گیاه را به صورت علمی تایید کرد به گفته او هر گیاهی می تواند حساسیت زا باشد حتی در مورد آویشن به عنوان یک دارویی نیز اثرات حساسیتی در برخی از موارد مشاهده می شود. کشمکش بر سر اثرات مخرب و یا فواید درختان غیر بومی مانند کهور امریکایی و یا کنوکارپوس در حالی میان موافقان و مخالفان دنبال می شود که به گفته برخی از گیاه شناسان این گونه ها به دلیل تکثیر آسان می توانند به راحتی گونه های ضعیف بومی استان را در معرض خطر انقراض قرار دهند. اگر چه رییس سازمان منابع طبیعی معتقد است کنوکارپوس نه تها اثرات مخربی ندارد بلکه در برخی از کشورها مانند مکزیک به عنوان یک دارو استفاده می شود اما در مقابل دکتر یحیی اسماعیل پور استاد دانشگاه می گوید: کاشت گونه های غیر بومی در شهرها بدون شک کار اشتباهی است چرا که اغلب این درختان مهاجم بوده و یا اثرات آلرژی زایی و سرطانزایی در مورد آنها مطرح است. به گفته او اگر چه هنوز درباره اثرات این گیاهان به شناخت کامل نرسیده ایم ولی این شناخت به مرحله هشدار جدی رسیده است به گفته او برخی از گیاهان مانند کهور امریکایی به دلیل سازگاری با شرایط سخت  آب و هوا گزینه های خوبی برای کاشت در مناطقی مانند جاسک است اما می توان برای جلوگیری از تکثیر بیش از حد این گیاه با اصلاحات بیوتکنولوژیک بذرهای اصلاح شده ای تولید کرد تا از تکثیر بیش از حد آن و نابودی گونه های بومی جلوگیری نماییم.