آشنایی با «محمود درویش» شاعر و نویسنده به مناسبت زادروزش

صبح ساحل ، هنری - صدف محمودی//محمود درویش چهره ماندگار ادبیات پایداری، در ۱۳ مارس ۱۹۴۱ در دهکده‌ ای از فلسطین به نام “بروه” دیده به جهان گشود. محمود درویش یکی از سرشناس‌ ترین شاعران عرب بود که شعرهایش محصول آوارگی‌ در فلسطین اشغالی است. این “بروه” همان است که ناصر خسرو از آنجا گذر کرده و می‌ نویسد: “به دهی رسیدم که آن را بروه می‌ گفتند. آنجا قبر عیش و شمعون علیهما‌السلام را زیارت کردم.”

اسرائیلی‌ ها این دهکده را به آتش کشیدند و محمود درویش 6 ساله بود که مجبور شد به همراه خانواده‌ اش به لبنان پناهنده شود. سرانجام پس از مقاومت‌ های بسیار دهکده “بروه” از دست اسرائیلی‌ ها خارج شد و هنگامی که اهالی وارد دهکده شدند همه چیز از بین رفته بود.

محمود درویش در گفت‌ و گویی می‌ گوید: “به یاد دارم که 6 ساله بودم. در دهکده‌ ای آرام و زیبا زندگی می‌ کردیم. خوب به یاد دارم. در یکی از شب‌ های تابستان که معمولاً عادت اهل ده این است که روی پشت بام بخوابند. مادرم ناگهان مرا از خواب بیدار کرد و دیدم که داریم با صدها تن از مردم دهکده در میان بیشه‌ ها فرار می‌ کنیم. گلوله‌ های سربی از روی سر ما می‌ گذشت…”

محمود درویش بعدها در مبارزات مردم فلسطین شرکت نمود و این زمانی بود که ۱۴ سال بیشتر نداشت. او در شهر حیفا به زندان افتاد و از آن پس مرتب گرفتار پلیس بود. باید مرتب خود را به صورت هفتگی معرفی میکرد.

محمود درویش سرودن را از زمانی که در مدرسه در حال تحصیل بود شروع کرده بود و نخستین مجموعه ‌آثارش در سال ۱۹۶۰ منتشر شد یعنی زمانی که تنها 19 سال داشت. با دومین مجموعه‌ اش برگ‌ های زیتون (اوراق الزیتون) ۱۹۶۴ به عنوان یکی از شاعران پیشرو شعر مقاومت شناخته شد. اشعار محمود درویش دارای 2 موضوع عمده و کلی است: عشق و سیاست.

محمود درویش در سال ۱۹۷۰ برای ادامه تحصیل به مسکو سفر کرد و پس از مدتی به قاهره رفت.

محمود درویش چند سال عضو کمیته اجرایی سازمان آزادی بخش فلسطین بود. درویش همچنین رئیس اتحادیه نویسندگان فلسطینی می باشد و بنیان‌ گذار یکی از مهمترین فصل‌ نامه‌ های ادبی و مدرن جهان عرب به نام “الکرمل” است. محمود درویش همراه با “ژاک دریدا”، “پی‌ یر بوردیو”، پارلمان بین‌ المللی نویسندگان را تأسیس کردند.

محمود درویش تاکنون جایزه‌ ی ابن سینا، جایزه‌ صلحِ لنین، جایزه لوتس از انجمن نویسندگان افریقا-آسیایی، جایزه‌ ی هنر‌های حماسی فرانس و مدالِ آثارِ ادبی و جایزه آزادی فرهنگی از بنیاد لنان و جایزه صلح استالین شوروی سابق را به خود اختصاص داده است.

همین اواخر نیز (نوامبر ۲۰۰۳) جایزه‌ ی ناظم‌ حکمت به وی تعلق گرفته است.محمود درویش به عنوان سردبیر ماهنامه‌ ی انجمن آزادی فلسطین و گرداننده مرکز تحقیقات فلسطینی به کار مشغول بوده و در سال ۱۹۸۷ به کمیته‌ ی هیئت اجرائی جنبش فتح ملحق میشود اما 6 سال بعد در سال ۱۹۹۳ در اعتراض به موافقت‌ نامه صلح اسلو از این سازمان کناره گیری کرد.به خاطر همین موافقت نامه بود که جایزه صلح نوبلِ سالِ ۱۹۹۴، به یاسر عرفات و شیمون پرز و اسحاق رابین تعلق گرفت. بسیاری از شعر‌های محمود درویش به شکل سرود‌های عمومی و آواز‌های محبوب درآمده‌ اند. اغلب آثارش در مورد سرنوشت وطنش بوده است. 

درویش از مفردات ساده و تصاویر واضح استفاده میکند.در سال ۱۹۶۱ محمود درویش فعالیتش را به عنوان روزنامه‌ نگار آغاز نموده و تا مدتی روزنامه الاتحاد را سردبیری کرد. در سال ۱۹۷۱ فلسطین اشغالی را ترک گفته و به بیروت عزیمت کرد تا برای جنبش فتح کار کند. وی به عنوان سردبیر مجله ماهانه شئون فلسطینیه و سردبیر ارشد گاهنامه فرهنگی ادبی الکرمل چندی به کار مشغول بوده است. زمانیکه اسرائیل در سال ۱۹۸۲ به لبنان یورش برد و جنبش فتح مرکز فرماندهی اش را از آنجا انتقال داد محمود درویش به قبرس نقل مکان کرد.در مارس ۲۰۰۰ وزیر آموزش و پرورش اسرائیل پس از ضمیمه کردن آثار محمود درویش در کتاب‌ های درسی، دولت ایهود باراک را با بحران جدی روبرو ساخت.محمدرضا شفیعی کدکنی درباره محمود درویش می‌ نویسد: “اگر یک تن را برای نمونه بخواهیم انتخاب کنیم که شعرش با نام فلسطین همواره تداعی میشود، محمود درویش است.”محمود درویش تاکنون 22 مجموعه شعر منتشر کرده است: برگ‌ های زیتون (۱۹۶۴)؛ عاشقی از فلسطین (۱۹۶۶)؛ آخرشب (۱۹۶۷)؛ دلدار من از خواب خود برمیخیزد (۱۹۷۰)؛ گنجشک‌ ها در الجلیل می‌ میرند (۱۹۷۰)؛؛ دوستت می‌ دارم، یا دوستت نمی‌ دارم(۱۹۷۲)؛ اقدام شماره ۷ (۱۹۷۴)؛ آنک تصویر او و اینک انتحار عاشق (۱۹۷۵)؛ جشن‌ ها (۱۹۷۶)؛ ستایش سایه بلند (۱۹۸۳)؛ محاصره‌ ای برای مدایح دریا (۱۹۸۴)؛ آن ترانه است، آن ترانه است (۱۹۸۶)؛ سرخ گلی کمتر (۱۹۸۶)؛ تراژدی نرگس، کمدی نقره (۱۹۸۹)؛ آنچه را می‌ خواهم می‌ بینم (۱۹۹۰)؛ یازده ستاره (۱۹۹۲)؛ چرا اسب را تنها گذاشتی؟ (۱۹۹۶)؛ سریر زن غریبه (۱۹۹۵)؛ دیوارنگاره (۲۰۰۰)؛ حالتی از شهربندان (۲۰۰۲)؛ بر کرده خود پوزش مخواه(۲۰۰)؛ چون شکوفه بادام یا دورتر (۲۰۰۵).

چند کتاب نثر نیز از محمود درویش منتشر شده است که از درخشان‌ ترین آنها یادداشت‌ های روزانه اندوه عادی (۱۹۷۶) و حافظه‌ ای برای فراموشی (۱۹۸۷) است.

محمود درویش در اوت ۲۰۰۸ در پی عمل جراحی قلب در تگزاس آمریکا در گذشت.

در زیر چهار شعر از محمود درویش آمده است:

به قاتلی دیگر 

اگر جنین را سی روز مهلت داده بودی، 

ببین بر سر خانواده در به درت چه آورده‌ای 

و چگونه با یک تیر، سه کبوتر زده‌ای.

در محاصره 

اگر باران نیستی، محبوب من! 

درخت باش، 

سرشار از باروری.... درخت باش! 

و اگر درخت نیستی، محبوب من! 

سنگ باش، 

سرشار از رطوبت.... سنگ باش! 

و اگر سنگ نیستی، محبوب من! 

ماه باش، 

در رؤیای عروست.... ماه باش! 

[چنین می‌گفت زنی در تشییع جنازه فرزندش.]

صلح آه دو عاشق است که تن می‌شویند 

با نور ماه

صلح پوزش طرف نیرومند است از آن‌که 

ضعیف‌تر است در سلاح و نیرومندتر است در افق.

صلح اعتراف آشکار به حقیقت است: 

با خیل کشتگان چه کردید؟ 

شاعر در شعرهای دیگر، از دوستی می‌گوید و عشق: 

«یا او، یا من!» 

پس چرا گل سرخ در دیوار 

برگ‌هایی تازه بر تن می‌کند؟

پسری اکنون کبوتری به پرواز درآورد 

به جای ما 

سوی بالا، سوی سقف ابر 

پس چرا این برف را جنگل 

گرد لبخند چون اشک می‌ریزد؟

پرنده‌ای اکنون نامه‌ای با خود می‌برد 

به جای ما  به آبی سرزمین غزال 

پس چرا صیاد به صحنه پای می‌نهد 

تا تیرهای خود را پرتاب کند؟

مردی اکنون ماه را می‌شوید 

به جای ما  و بر بلور رود راه می‌رود 

پس چرا رنگ بر زمین می‌افتد 

و چرا ما چون درختان برهنه تن می‌شویم؟

عاشقی اکنون به سان سیل معشوق را با خود می‌برد 

به جای من  سوی گل چشمه‌های پرژرفا 

پس چرا سرو در اینجا ایستاده است و دربانی باغ می‌کند؟

شهسواری اکنون اسب خود را نگه می‌دارد 

به جای من و در سایه سندیان می‌آساید 

پس چرا مردگان به سوی ما 

از دیواری و گنجه‌ای بیرون می‌شوند؟