بندر نخل ناخدا ؛ نخل بی‌ثمر

صبح ساحل ، اجتماعی - حسن بردال//  چندی پیش در اوایل خرداد امسال فریدون همتی استاندار هرمزگان گفت:«با مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی مذاکره داشته‌ایم که «اسکله نخل ناخدا در راستای ایفای مسئولیت‌های اجتماعی این سازمان در اختیار شهرداری بندرعباس قرار گیرد» [و لازم است] شهرداری طرحی برای ایجاد یک مجموعه زیبای گردشگری در این اسکله اجرا کند.»

- یک

طرح احداث «بندر نخل ناخدا» از سال ۱۳۹۰ توسط اداره‌کل بنادر و دریانوردی هرمزگان در شرقی‌ترین نقطه بندرعباس کلید زده شد. بر اساس این طرح، بندر نخل ناخدا در میان آب‌های خلیج فارس ساخته می‌شود تا مسیر تردد اهالی و گردشگران به جزیره هرمز نزدیک‌تر شود.

مسیر دسترسی به این بندر قرار بود جاده‌ای به طول بیش از چهار کیلومتر باشد که با خاکریزی در دریا ایجاد می‌شود. دیواره‌‌ای که در شرقی‌ترین نقطه بندرعباس به سمت جنوب درون دریا احداث می‌شد و در پایان این دیواره، بندرگاهی با نام نخل‌ناخدا.

مسئولان بنادر و دریانوردی هرمزگان طی سال‌های گذشته مهم‌ترین هدف از ساخت این بندرگاه را «کوتاه کردن ۶.۵ کیلومتر از فاصله دریایی بندرعباس به هرمز» عنوان کرده‌اند. علاوه بر آن «ایجاد مجموعه‌ی دریایی مناسب برای فعالیت‌های مسافری، تفریحی و گردشگری، کاهش ترافیک دریایی، رونق گردشگری ساحلی و دریایی و سهولت در رفت‌و‌آمد شناورها به هرمز و بندرعباس» هم از دیگر اهداف ساخت این بندر بوده است.

در شهریور ۱۳۹۰ علی‌اکبر صفایی؛ مدیرکل وقت بنادر و دریانوردی هرمزگان ساخت بندر نخل ناخدا را در راستای «عمل به فرمایشات مقام معظم رهبری در جهت رسیدگی به جزیره هرمز» عنوان کرد.

-دو

بندرگاه نخل ناخدا یکی از پروژه‌های طرح مهر ماندگار بود. طرحی متشکل از تعداد زیادی پروژه عمرانی در سطح کشور که در اواخر دولت احمدی‌نژاد کلید خورده بود. با وجود اینکه مطالعات ساخت این پروژه در سال ۱۳۸۶ انجام گرفته بود؛ اما چهار سال بعد در اواخر سال ۱۳۹۰ عملیات اجرایی آن آغاز شد.

از هنگام شروع ساخت این بندر، استاندار وقت هرمزگان، مسئولان بنادر و دریانوردی استان و کشور بر اجرای به موقع آن تاکید داشتند. با وجود اینکه هر یک از مسئولان زمان‌های متفاوتی را برای اتمام این پروژه اعلام می‌کردند اما همگی امیدوار بودند تا پیش از اتمام کار دولت دهم یعنی تا شهریور ۹۲ کار را به سرانجام برسانند.

 محرابیان رییس ستاد مهر ماندگار کشور گفته بود «این بندر تا اردیبهشت ۹۲ به بهره‌برداری می‌رسد.» کمالی معاون مهندسی و عمرانی بنادر و دریانوردی هرمزگان هم قاطعانه گفته بود «تا خرداد ۹۲ بندرگاه نخل‌ناخدا به عنوان بندر تجاری، مسافری و تفریحی به بهره‌برداری خواهد رسید.» علی‌اکبر صفایی مدیرکل وقت بنادر و دریانوردی هرمزگان هم با استناد به قرارداد گفته بود «باید در مرداد ۱۳۹۲ به بهره‌برداری برسد».

-سه

اگر در سالیان گذشته تعریف و توصیف‌هایی که مسئولان از ساخت این بندرگاه کرده‌اند را خوانده باشید احتمالا منتظر دیدن پروژه‌ای در حد و اندازه نخل‌های مشهور دوبی در ساحل نخل‌ناخدای بندرعباس هستید.

عباس کمالی معاون مهندسی و عمرانی بنادر و دریانوردی هرمزگان به عنوان متولی اصلی ساخت این پروژه؛ بندرگاه نخل ناخدا را «بی‌نظیر و منحصر‌به‌فرد» توصیف کرده بود چرا که «اولین بندر نخلی کشور» است و «سمبلی برای استان هرمزگان» خواهد بود. «بندرگاهی چندمنظوره به شکل درخت نخل.»

ابراهیم عزیزی استاندار وقت هرمزگان هم (مهر ۱۳۹۲) احداث این بندر را یکی «از خواسته‌های دیرین مردم هرمزگان» دانسته بود. وی با اشاره به «طراحی زیبای بندر نخل ناخدا» آن را «منحصربه‌فردترین سازه ساحلی کشور» توصیف کرده بود.

به گفته این مقام سابق دولت؛ «با راه‌اندازی این بندر به عنوان مجموعه بندری پشتیبان جزیره زیبای هرمز، بخشی از مشکلات اقتصادی و حمل و نقلی ساکنان این جزیره طی سالیان آینده مرتفع شود.»

به گفته‌ی ابوالقاسم جراره نماینده وقت مجلس (مهر ۱۳۹۱) «بهره‌برداری از بندر نخل ناخدا تاثیر بسزایی در رونق اقتصادی و گردشگری جزیره هرمز خواهد داشت و منجر به حل مشکلات مردم هرمز می‌شود» چرا که «مردم می‌توانند در فاصله کمتری مسیر بندرعباس را طی کنند.»

اگرچه وضعیت امروز بندرنخل ناخدا نه به نخل شباهتی دارد و نه حتی به طرح اولیه‌اش؛ اما از یک لحاظ دیگر می‌توان آن را منحصر به فرد دانست. از زمان شروع به ساخت این پروژه ۵ مدیرکل بنادر و دریانوردی هرمزگان، ۳ استاندار در هرمزگان و ۳ دولت در کشور تغییر کرده است و همچنان سرانجام آن روشن نیست.

-چهار

ساخت بندرگاه نخل ناخدا در دو فاز تعریف شده بود. به گفته‌ی کمالی معاون بنادر و دریانوردی هرمزگان «در فاز ۱ موج‌شکن اصلی به طول ۴۴۰۰ متر و راه دسترسی به همراه حوضچه اول این بندر ساخته می‌شود.» 

وی با امیدواری گفته بود «با اتمام فاز اول بلافاصله عملیات اجرایی فاز دوم که شامل احداث پایانه مسافری، هتل، رستوران، کافی شاپ، مرکز تفریحات دریایی و ورزش‌های آبی خواهد بود با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی انجام خواهد شد.»

با اطمینان می‌توان گفت در ایران هیچ بندرگاهی وجود ندارد که اسکله‌ای به طول ۴۴۰۰ متر داشته باشد.

 برای اینکه درک بهتری از طول این اسکله داشته باشید کافی است این‌طور تجسم کنید: اگر ورودی بندرگاه نخل‌ناخدا در میدان شهدا (یادبود) باشد انتهای آن و محل سوار شدن شناور، در حوالی شهرنمایش خواهد بود.

دراز بودن طول این اسکله یک دلیل ساده دارد که نشانه‌ای از اشتباه محاسباتی دست‌اندرکاران این پروژه است. بندرگاه نخل ناخدا در نقطه‌ای از ساحل بندرعباس ساخته شده که بیشتر مقدار جزر و مد دارد. 

در واقع ۲ هزارمتر اولیه این اسکله صرفا برای جبران جزر یا عقب‌روی آب دریا ساخته شده است. علاوه بر آن باتلاقی بودن بخشی زیادی از ساحل ناخدا هم باعث شد برای ساخت اسکله میزان سنگ مورداستفاده بیشتر و هزینه‌ی پروژه هم افزون‌تر شود.

- پنج

رجوع به آرشیو خبرگزاری‌ها، سایت‌های بنادر و دریانوردی هرمزگان و سازمان بنادر کشور نشان می‌دهد مسئولان بنادر و دریانوردی هرمزگان از سال ۹۰ تا ۹۲ که موعد افتتاح پروژه بود دست‌کم حدود یکصد بار در این باره مصاحبه کرده‌اند یا خبر منتشر کرده‌اند.

جدای از اطلاعات تکراری و نکات نه‌چندان دقیقی از جزییات پروژه که در این خبرها منتشر و هربار تکرار شده است؛ جای شگفتی است که یکباره از خرداد ۹۳ مدیران بنادر و دریانوردی هرمزگان، بندرگاه نخل ناخدا را به فراموشی سپردند یا ترجیح دادند لااقل دیگر به رسانه‌ها در این باره چیزی نگویند.

بدیهی است افرادی که در سازمان‌های دولتی مسئولیت می‌پذیرند و این امکان را دارند که با استفاده از بودجه‌ی بیت‌المال تصمیم‌گیری می‌کنند، وعده دهند، اجرا کنند، افتتاح کنند، عکس یادگاری بگیرند، ترفیع و پاداش بگیرند و... باید این روند را تا انتها پیش ببرند نه اینکه با بن‌بست خوردن یک پروژه‌ خود را به کوچه علی چپ بزنند.

۲۹ شهر‌یور ۹۴ ابراهیم ایدنی مدیرکل سابق بنادر هرمزگان گفته بود: «فاز اول این پروژه با پیشرفت ۹۷ درصدی در حال تکمیل است و پیش‎بینی می‌شود حداکثر تا دو ماه آینده (آبان ۹۴) این فاز به بهره‎برداری برسد.»

تقریبا یک سال و نیم بعد در بهمن ۱۳۹۵ اله‌مراد عفیفی‌پور مدیرکل فعلی بنادر گفت: «۹۹ درصد فاز یک بندر نخل ناخدا با سفت کاری، تکمیل موج‌شکن و مسیر دسترسی انجام شده است که تا پایان امسال (۹۵) به اتمام خواهد رسید.»

-شش

مجید وفادار مدیرکل حفاظت محیط زیست هرمزگان که یکی از منتقدان ساخت بندر نخل ناخدا بوده، سال ۹۳ در این باره گفته بود: «بنادر و دریانوردی یکی از نهادهای مربوطه در ارائه مجوزهای ساخت و ساز در حریم دریا است، ولی همین سازمان استانداردهای اصولی در حفاظت از محیط‌زیست را رعایت نمی‌کند.»

او افزود: «متأسفانه اداره‌کل بنادر هنوز مجوزی از محیط زیست برای اجرای این پروژه بزرگ نگرفته و ما فقط موافقت کلی را اعلام کردیم.»

 «بنادر نیز از همان موقع پس از موافقت کلی ما با اجرای پروژه و بدون انجام تعهدات کار را شروع کرد، از همان موقع نیز ما نامه‌نگاری‌های متعددی را برای توقف این پروژه انجام داده‌ایم.»

وی با بیان اینکه انجام ۱۵ تعهد از سوی بنادر به محیط زیست، لازمه اجرای این پروژه بوده است، گفت: «پیمانکار تاکنون گزارشی از اقدامات انجام شده و وضعیت پروژه را به محیط زیست هرمزگان ارائه نکرده و طبق آن چیزی که از پروژه مشاهده می‌شود، به این تعهدات عمل نشده است.»

به گفته وفادار، یکی از مهم‌ترین تعهدات پیمانکار «استفاده از شمع و عرشه» برای ساخت جاده دسترسی و بندرگاه بود. در روش شمع و عرشه، مسیر دسترسی و بندرگاه، از طریق خاکریزی و ایجاد دیواره احداث نمی‌شوند، بلکه جاده و بندرگاه روی پایه‌هایی در بستر دریا قرار می‌گیرند تا جریان آب قطع نشود و کمترین آسیب به بستر و محیط دریا وارد شود.

وی اقدام اداره کل بنادر را «خلاف» دانسته بود و از ارگان‌های نظارتی خواسته بود به موضوع رسیدگی کنند. وفادار در زمانی دیگر گفته بود «طرح‌هایی مثل اسکله نخل ناخدا در حال ‌ساخت است که بارها مخالفت خود را با این طرح اعلام کرده‌ایم؛ اما وقتی استاندار وقت (دولت دهم) آن را تایید کرده و نظر کارشناسان زیست‌محیطی نادیده گرفته شده است، کاری از دست محیط زیست برنمی‌آید.»

-هفت

طبق اخبار رسمی منتشرشده ساخت بندرگاه نخل ناخدا تاکنون در فاز یک، ۳۰ میلیارد تومان هزینه برداشته است؛ اما برخی منابع مطلع هزینه‌ی ساخت این پروژه را رقمی در حدود ۶۰-۷۰ میلیارد عنوان کرده‌اند.

با اینکه مسئولان وقت هرمزگان در استانداری و اداره کل بنادر و دریانوردی هدف از ساخت بندرگاه نخل ناخدا را خدمتی به مردم و کاهش فاصله دریایی بندرعباس تا هرمز عنوان کرده بودند؛ اما به نظر می‌رسد این تصمیم‌گیرندگان شناخت دقیقی از نیازهای ضروری جزیره هرمز و اولویت بندی موضوعات نداشته‌اند.

در یکی دو دهه گذشته یکی از مهم‌ترین نیازهای ضروری مردم جزیره هرمز نبود امکانات و مرکز درمانی مناسب و مجهز بوده است. طبق گفته مسئولان وزارت بهداشت در حال حاضر هزینه ساخت به ازای هر تخت بیمارستان ۸۰۰ میلیون تومان است، با محاسبه سرانگشتی هم می‌توان دریافت با هزینه‌ای که تاکنون برای بندرگاه نخل ناخدا شده، می‌شد بیمارستانی مجهز با حداقل ۳۰ تخت در هرمز ایجاد کرد.

در هفت سال اخیر سه استاندار هرمزگان، هریک رویکرد متفاوتی نسبت به بندرگاه نخل ناخدا داشته‌اند. عزیزی استاندار دولت دهم به عنوان یکی از مدافعان طرح به دنبال به نتیجه رسیدن آن توسط بنادر و دریانوردی بود.

از جادری استاندار سابق هم تنها یک اظهارنظر رسمی درباره بندرگاه نخل ناخدا در دی ۹۳ منتشر شده و آن هم اینکه با توجه به علاقمندی اداره‌ کل بنادر استان مبنی بر تکمیل و بهره‌برداری این پروژه توسط بخش خصوصی، فراخوان واگذاری آن به زودی اعلام خواهد شد. اتفاقی که تاکنون هم رخ نداده است.

همتی استاندار فعلی هرمزگان نیز از واگذاری بندر نخل ناخدا به شهرداری بندرعباس خبر داده تا تبدیل به مجموعه‌ای گردشگری شود. تصمیمی که به گفته‌ی استاندار در راستای «ایفای مسئولیت‌های اجتماعی اداره کل بنادر و دریانوردی استان» گرفته شده است.

با اینکه به جزییات این طرح استاندار اشاره نشده، ابهام اصلی این است که در صورت واگذاری این بندرگاه به شهرداری بندرعباس، تکلیف کاربری بندری آن چه خواهد شد و باز هم به عنوان اسکله‌ای برای رفت‌و‌آمد به هرمز استفاده می‌شود.

اگر چنین نشود باید نشان افتخار را تقدیم مدیران بنادر و دریانوردی کرد که پس از این همه هزینه و وقت، نخلی بی‌ثمر را به عنوان نمادی از کارنامه‌شان به بندرعباس تحمیل کردند.

هر چه هست در ماه‌های آینده روشن خواهد شد که تصمیم تازه‌ی استاندار هرمزگان، بندرگاه نخل ناخدا را از رکود و بلاتکلیفی خارج می‌کند یا نه.