خوشه بندری: محملی برای ارزش افزایی و تسهیل در بنادر

 صبح ساحل ، اجتماعی - بر اساس یافته های مدیریت نوین ، توسعه خوشه های صنعتی یکی از عوامل مهم ارتقای رقابت پذیری ملل است.خوشه های صنعتی حاصل تمرکز جغرافیایی مجموعه ای از سازمان های وابسته به یکدیگر است که در یک زنجیره تامین عمل می کنند. بر اساس یافته های مایکل پورتر در دهه 1990، تمرکز خوشه ای سازمان ها و بنگاه ها موجب افزایش نوآوری و ارتقای قابل توجه بهره وری در زنجیره تامین می شود. تمرکز خوشه ای محرک هر چهار عامل دخیل در «لوزی افزایش بهره وری پورتر» ( متشکل از چهار عامل استراتژی و ساختار  بنگاه ، وضعیت عوامل تولید، وضعیت تقاضا، و دسترسی به صنایع پشتیبانی کننده مرتبط) است؛ چرا که زمینه تعامل ، بهبود و هم افزایی را بین این عوامل برقرار می کند. از جمله مزایای تشکیل خوشه های صنعتی می توان به بهبود دسترسی به افراد متخصص و نوآور، افزایش دسترسی به تامین کنندگان تخصصی و مشتریان متقاضی، دسترسی بهتر به تحقیقات توسعه ای صنایع مرتبط با زنجیره تامین، دسترسی بهتر به سرمایه گذاران واجد صلاحیت و خلق فرصت های سرمایه گذاری مشترک، و کاهش هزینه تراکنش های کسب و کاری اشاره کرد. نمونه های بارز خوشه های صنعتی موفق در جهان بسیار فراوان هستند و از جمله آنها می توان به دره سیلیکون در ایالات متحده، دیجیتال مدیا سیتی در کره جنوبی، خوشه بازارهای سرمایه و بیمه لندن موسوم به «سیتی»، و انبوه مجتمع های پالایشگاهی و پتروشیمی در سطح جهان اشاره کرد. از آنجا که بیش از 90 درصد حجم تجارت جهانی از بنادر عبور می کند، بنادر به معنای واقعی کلمه محل تمرکز زنجیره های تامین کشورها و مناطق جهانی به شمار می آیند. از این رو تفکر توسعه خوشه های صنعتی در بنادر از جمله ایده های است که در دانش مدیریت بنادر مورد تاکید ویژه است. در عمل نیز همواره در سطح جهان شاهد تمرکز صنایع و کسب و کارها به دور بنادر بوده ایم: تسهیل تامین نهاده های تولید، افزایش قابلیت دسترسی به بازارها، تسهیل و مقررات زدایی تجارت در محدوده های بندری، و پتاسیل هم افزایی، و صرفه جویی های کلان هزینه ای و زمانی و فرصت های خلق شده ناشی از این عوامل ، موجب شده اند که  صنایع و خوشه های صنعتی در مجاورت بنادر تمرکز یابند. بر این مبنا، در مدیریت بنادر نوین ( نسل های سوم و چهارم) همواره سعی بر سازماندهی خوشه ای بنادر است تا زنجیره های تامین متکثر و متفرق موجود در خارج بندر را به سمت تمرکز و وحدت آنها در داخل بندر سوق دهند. «خوشه بندری» حاصل تمرکز جغرافیایی مجموعه ای از بنگاه های اقتصادی در بندر است که در زنجیره تامین نقل¬و¬انتقال کالاهای وارد به بندر، و توزیع بعدی آنها فعالیت دارند. توسعه خوشه بندری می¬تواند موجب ایجاد محمل مناسبی برای تسهیل امور پیچیده ای مانند توسعه چهارچوب حقوقی و مدل کسب و کار بندر، برنامه¬ریزی توسعه زیرساخت¬ها، مدیریت زیست¬محیطی، بازاریابی بندر، توسعه پسکرانه ها، توسعه سیستم جامعه بندری و سیستم¬های اطلاعاتی آن، مدیریت امنیت ، ایمنی و بهداشت، مدیریت کیفیت، آموزش، توسعه مدل حاکمیت بنگاهی، تنظیم روابط بندر با مناطق شهری، و همکاری با مراکز تحقیقاتی گردد. با تفاصیل یادشده می توان گفت که بر هم کنش هم افزای خوشه های بندری و خوشه های صنایع مجاور آن می تواند یکی از عوامل اصلی توسعه رقابت پذیری منطقه ای ملل به شمار آید. شاهد مثال این موضوع را می توان در کشورهای همجوار خود سراغ بگیریم: نقش تفکر خوشه پردازانه در توفیق بنادر موفق منطقه چون جبل علی، خورفکان، فجیره، صحار و جدّه به خوبی مشهود است. از این رو جای دارد که از این منظر  نقش بنادر و ظرفیت های بالقوه آنها را در توسعه اقتصادی کشور مورد بازنگری قرار داده و با بسیج عزم ملی و مدیریت جهادی، توسعه هدفمند بنادر کشور اسلامی خود را  به نحوی نظام  یافته شتاب دهیم.