پرواز کلاغ هاي سياه در فضاي مجازي

  صبح ساحل ، حوادث - - تصادف و مرگ رضا صادقي تکذيب شد- شايعه درگذشت ناگهاني رضا صادقيو...  اين نمونه تيترهاي که در چند روز اخير در اکثر خبرگزاريها و نشريات  منتشر شد.اين تيترها دنباله رو شايعه مرگ اين هنرمند خوش نام  و محبوب است که چندي پيش در فضاي مجازي منتشر شده بود  پيامي تحت عنوان فوت رضا صادقي در حادثه رانندگي که براي اجراي کنسرت راهي کرمان بود در جاده سيرجان- کرمان ،در شبکه هاي مجازي رد و بدل مي شد که تکذيب گرديد. چند ماهي هست که شايعات مرگ هنرمندان کشورمان در  فضاي غيررسمي رسانه‌اي  از سوي افراد ناشناسي  اشاعه مي يابد و  بعد ‌از‌ چند‌ساعت تكذيب مي‌شود.تا جايي که خود هنرمندان پشت تريبون قرار مي گيرند و سلامتي خود را اعلام مي کنند.با افزايش شبکه هاي مجازي، شايعات با تنوع رنگ ها  هم جاي خود را پيدا کرده اند، يک کلاغ چهل کلاغ سابق به ارسال متون مجازي و حتي عکس و بريده هاي تصويري به يک پيام چهل پيام تبديل شده است.شايعات از آن جايي كه بنيادهاي ارزشي و اخلاقي جامعه را از ميان مي برد و هنجارها را تهديد مي كند و پايه هاي اطمينان و اعتماد اجتماعي را سست يا نابود مي سازد، به عنوان ناهنجاري از سوي عقل و عقلا و گناه و جرم از سوي شريعت و قانون مورد توجه قرار گرفته است.به گزارش پايگاه خبري پليس، در مکالمات روزمره اگر بخواهند نادرست بودن خبر يا مطلبي را اعلام کنند، مي گويند: «شايعه اي بيش نيست»،در لغت نامه دهخدا شايعه چنين تعريف شده است: «در تداول امروز، خبرهاي بي اصل است که در ميان مردم بر سر زبان ها مي باشد» . امروزه، محل شايعات تنها کوچه و خيابان‌ها نمي‌باشند، بلکه اينترنت، روزنامه، راديو و تلويزيون نيز محل پخش شايعات هستند.در طول تاريخ از شايعه به عنوان ابزاري مناسب براي دستيابي به اهداف و مقاصدي نظير ايجاد بدبيني به افراد؛ افزايش نگراني و اضطراب در مردم، ترور شخصيت، ايجاد فضاي ناسالم اجتماعي و تقابل و صف بندي ميان اقشار مختلف و بسياري از مقاصد پشت پرده استفاده شده است.ايجاد شايعه در بين نيروهاي طرف مقابل يکي از روش ها و تكنيكهاي عمليات رواني دشمن مي باشد. در صدر اسلام شايعات فراواني را عليه شخص رسول اکرم (ص)، اهل بيت و جانشينان بر حق آن حضرت در سطح جامعه نشر مي دادند که هر کدام به نوعي براي رشد نهضت جهاني اسلام، خطرساز و مشکل آفرين بود.

شايعه به شهادت رسيدن رسول اکرم در کوران جنگ احد، ماجراي تهمت زدن به همسران حضرت، نسبت دادن ساحر، مجنون و دروغ گويي هاي بسيار به نبي گرامي اسلام (ص) از سوي مشرکان و منافقان، از جمله آنان است. وقاحت شايعه سازان و پليدي شايعه ها عليه جانشينان بر حق آن حضرت، آن چنان اوج گرفت که حتي به هنگام شهادت مظلومانه حضرت علي (ع) در محراب عبادت در مسجد کوفه، اهل شام از خود مي پرسيدند: مگر علي بن ابي طالب اهل مسجد و نماز بود!

 منابع مطلع

در هر جامعه اي چند دسته اخبار پخش مي شود. بعضي از اخبار، گزارش هاي صادقانه اي با منابع خبري مطمئن و مستندات و شواهد گوناگون است؛ اما برخي ديگر در برگيرنده تمامي ويژگي هاي يك خبر صادق و راست نيست، زيرا يا در محتوا و يا در منابع خبري و يا مستندات آن اشكالاتي وجود دارد. از جمله مي توان به اخباري مانند (خفاش شب، اسيد پاشي و قتل عام دانشجويان و...)در ماه هاي اخير اشاره كرد كه در بسياري از رسانه ها و سايت ها و شبکه هاي مجازي براي جلوگيري از متهم شدن به دروغگويي، آن را از منابع خبري بي نام و نشان، يا از منابع خبري ناشناس و مانند آن نقل مي كنند. عنوان «منابع مطلع» را شايد بسيار شنيده باشيد كه در بسياري از موارد كسي جز نويسنده خيال پرداز خبر نيست.

  عوامل ترويج شايعه

از عوامل مؤثر در ترويج شايعه، مي توان به موقعيت و اوضاع و احوال مناسب و ميزان اهميت و اضطرار موضوع در جامعه، ميزان ابهام و تاريكي موجود در خبر يا موضوع مورد نظر، شدت هيجانات و تشنجهاي عاطفي، خلاء اطلاعات و اخبار متناقض اشاره کرد.شايد در حوزه علوم ديني، از علما، فقها و سخنوران بسيار شنيده ايد كه روايت شده است كه پيامبر(ص) يا معصوم(ع) چنين فرمود و چنان كرد. اگر به اين منابع خبري مراجعه شود، نام يكايك كساني كه خبر را نقل كرده اند، آمده است و در منابع رجالي نيز تبيين شده است كه اين افراد تا چه اندازه مورد وثوق و اطمينان هستند كه بتوان به سخن و خبر ايشان اعتماد كرد. اين حساسيت در منابع خبري ديني از آن رو پديد آمد كه قرآن نسبت به اخبار و گزارش هاي خبري حساسيت فراواني نشان داد؛ زيرا اخبار با تمام تفاوت هاي ارزشي در مضمون و محتوا، مي تواند آثار مثبت و يا منفي درجامعه به جا گذارد و حتي مسير تحولات اجتماعي و سياسي جامعه را تغيير دهد.به سخن ديگر، شايعه بر دو پايه و عنصر اصلي قرار گرفته است: عنصر نخست آن «خبر تأييد و اثبات نشده» و ديگري «پخش آن پيش از اثبات» است و البته علاقه جامعه به موضوع يا اهميت و اضطرار داشتن آن (براي گوينده و شنونده) و ميزان ابهام موضوع ( احتمال وجود يک يا چند تغبير از يک موضوع) و فقدان اطلاع رساني صحيح در جامعه، به گسترش آن کمک مي کند.

 نگاه قرآن به موضوع شايعه

به گزارش اداره آموزش همگاني معاونت اجتماعي فرماندهي انتظامي استان هرمزگان ،شايعات از آن جايي كه بنيادهاي ارزشي و اخلاقي جامعه را از ميان مي برد و هنجارها را تهديد مي كند و پايه هاي اطمينان و اعتماد اجتماعي را سست يا نابود مي سازد، به عنوان ناهنجاري از سوي عقل و عقلا و گناه و جرم از سوي شريعت و قانون مورد توجه قرار گرفته است. از اين رو خداوند در قرآن هم آن را گناهي بزرگ برشمرده و هم براي شايعه سازي و هم شايعه پراكني، مجازاتي را در دنيا و آخرت درنظر گرفته است.قرآن کريم به صراحت شايعه پردازي را حرام دانسته است كه از جمله آن عبارتند از :شايعات مرتبط با اصول امنيتي جامعه (نساء آيه 83 و احزاب آيات 60 و 61) و شايعات ناموسي و جنسي (نور آيات 11 تا 19). از سوي ديگر براي پيشگيري از ارتكاب چنين جرم و گناهي، از مومنان خواسته شده كه شايعات  را پس از شنيدن، در اختيار رهبران و مسئولان جامعه بگذارند و اجازه ندارند آن را در جايي پخش كنند مگر پس از اطلاع از صحت آن (نساء آيه 83). در مورد شايعاتي كه درباره مومنان نيز شنيده مي شود، مي بايست اين گونه عمل كرد و مومن بايد از شايعه پراكني نسبت به مومنان خودداري ورزد. (نور آيات 11 تا 17)

بنابراين پيشگيري و تهديد به مجازات و گناه شمردن از روش هايي است كه قرآن براي مقابله با شايعات در پيش گرفته است. خداوند در آيات سوره نور شايعه سازان و شايعه پراكنان را تهديد مي كند و در آيه 60 و 61 سوره احزاب آنان را در صورت تداوم شايعه پراكني، به تبعيد و اعدام تهديد مي كند.قرآن کريم در آيات 144 و 173 سوره آل عمران، آيه 83 سوره نساء و آيات 11 تا 17 سوره نور از طرد اجتماعي شايعه سازان و شايعه پراكنان به عنوان يك شيوه مبارزه و مقابله با شايعات سخن مي گويد؛ زيرا عدم توجه به شايعه سازان و عدم قبول محتواي آن پيش از تحقيق، و واكنش منفي نشان دادن به شايعه پراكنان مي تواند درصد شايعه را به شدت كاهش دهد.

 توجه به شايعات

 اما اگر مردم به شايعه توجه كنند و براساس آن واكنش نشان دهند، شايعه سازان تشويق مي شوند، چنان كه گوش دادن به شايعات و همراهي با شايعه پراكنان مي تواند شايعات را افزايش داده و شايعه سازان را گستاخ تر نمايد. عدم زودباوري و تكذيب شايعات پيش از اثبات محتوا و درستي آن و دروغگو جلوه دادن شايعه سازان مي تواند يك شيوه مقابله با شايعه سازان به شمار آيد. (نور آيات11تا17)

در سوره حجرات، اصلي وجود دارد مبني بر اينكه اگر فاسقي خبري به شما داد، اول تحقيق كنيد و سپس آن خبر را بپذيريد. (فتبينوا) بر اين اساس و باتوجه به اينكه تمام حركات و سكنات ما در محضر خداي متعال ثبت و ضبط مي شود و ما به خاطر شنيده ها و گفته هاي خود نزد خداوند مورد بازخواست قرار خواهيم گرفت، لذا تكليف ما در قبال شايعه و هر خبري كه از صدق و كذب آن مطمئن نيستيم كاملاً روشن است و آن اينكه هر خبر و شايعه اي را زود نپذيريم و آن را دهان به دهان نقل نكنيم مگر پس از تحقيق و اطمينان كامل از درست بودن آن كه با اين روش، شايعات هرچقدر هم قوي و حقيقت نما باشند، مجال گسترش نمي يابند و شايعه سازان نمي توانند به اهداف خود نائل آيند. بنابراين مي توان گفت ابزار قرآني (فتبينوا) قويترين ابزار براي دفع و رد هرگونه شايعه اي در جامعه است.

 توصيه هايي براي جلوگيري از افزايش شايعات

مردم بايد اعتماد کامل به «رسانه هاي رسمي » (راديو،تلويزيون و مطبوعات)داشته باشند تا احساس نياز براي دستيابي به اطلاعاتي که از طريق ديگر حاصل مي شود، نکنند. گزارش اداره آموزش همگاني معاونت اجتماعي فرماندهي انتظامي حاکيست که عموم مردم بايد به مسئولان خود اعتماد کامل داشته و مطمئن باشند که حکومت براي مسائل و مشکلات آنان در حد توان تلاش مي کند .هرگاه اتفاقي مي افتد، بايد به سرعت «وبا بالاترين ميزان ممکن» اطلاع رساني شود . چرا که در بسياري مواقع شايعه از سوالاتي که در ميان مردم مطرح مي شوند و بي پاسخ مي مانند نشات مي گيرد. چنانچه رسانه‌ها با سرعت، اطلاعات مورد نياز جامعه را منتشر سازند، شايعات کمتر فرصت ظهور و انتشار پيدا مي‌کنند.بيکاري و فراغت موجب توجه و علاقه به کوچکترين شايعه مي شود زيرا شايعه يک نواختي زندگي را کاهش مي دهد و اين امر تنها از طريق اشتغال به کار و سازماندهي اوقات بيکاري و فراغت مردم ممکن است .دانش افزايي عمومي و آگاهسازي اقشار مختلف مردم؛برگزاري جلسات حضوري و گفتگوي صميمي مسئولان، با اقشار مختلف مردم.پرهيز و اجتناب مسئولان از اتخاذ سياست مخفي سازي، پوشاندن حقايق و ارايه اخبار مبهم و کلي گويي مگر در موارد ضروري.استفاده هدفمند از تريبون ها، مجالس و محافل علمي و مذهبي در بيان حقايق و واقعيات با پرهيز از خرافي گرايي. توسعه فرهنگ مطالبه گري و پرسشگري از سوي مردم و پاسخگو بودن مسئولان.ايجاد هماهنگي و وحدت در ارايه اطلاعات و اخبار.