تخليه آب توازن آلوده در خليج فارس

صبح ساحل ، اجتماعی - امروزه مسأله انتقال گونه‌هاي مضر آبزي غير بومي ناشي از تخليه آب توازن کشتي‌ها به دريا ‌به شکل يک معضل جهاني نمود يافته و نيازمند همکاري‌ها و عملکرد يکنواخت جهاني و منطقه اي است.آب توازن، آب شيرين يا شوري است كه در تانكهاي توازن و انبار كالاي كشتي ها نگه داشته مي شود اين آب براي حفظ ثبات كشتي و قابليت مانور آن در طول سفر هنگامي كه كالا حمل نمي كند يا وقتي كه ثبات بيشتر بواسطه درياي متلاطم نياز است استفاده مي شود همچنين آب توازن ممكن است به منظور اضافه كردن وزن جهت فرو رفتن بيشتر در آب براي عبور از زير پل ها و ديگر سازه ها بكار گرفته شود معمولا آب توازن هنگامي كه كشتي در حال تحويل كالا به بندر و جدا شدن با كالاي كمتر يا بدون كالا از اسكله است به درون تانكها پمپ مي شود.با توجه به تردد شناورهاي اقيانوس پيما در خليج فارس و احتمال بروز معضلات زيست محيطي براي منطقه به واسطه آب توازن اين شناورها، آلودگي هاي احتمالي موجود در آب توازن کشتي ها و اثرات تخربي آن را در گفت و گو با کارشناس ژنتيک و بيوتکنولوژي آبزيان مورد بررسي قرار داديم.دکتر سعيد تمدني جهرمي در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا) منطقه خليج فارس، با بيان اينکه امروزه چهار معضل اصلي براي اکولوژي درياها وجود دارد افزود: منابع آلوده کننده دريايي مربوط به خشکي ها، بهره برداري زياد از منابع زنده دريايي،تغيير و تخريب فيزيکي زيستگاه هاي دريايي و ساحلي و همچنين گونه هاي مهاجم آبزي چهار معضل اصلي هستندکه امروزه گريبان گير درياها شده اند.وي اضافه کرد: از اين چهار معضل، انتقال گونه هاي آبزي به عنوان اساسي ترين اشکال وارده به آب توازن کشتي ها مطرح مي شود؛ هر چند اين عمل به صورت غير عمد و سهوي صورت مي گيرد ، اما اثرات جبران ناپذير آن قابل چشم پوشي نخواهد بود.اين کارشناس ژنتيک و بيوتکنولوژي آبزيان با اشاره به اينکه آب توازن مي تواند موجب انتقال بسياري از جمعيت هاي آبزي و پاتوژن هاي وابسته به آنها به ديگر مناطق شود، گفت: از آنجا که آب تخليه شده از مخازن آب توزان معمولا حاوي ترکيبات و ارگانيسم هاي منتوعي از گياهان، جانوران و باکتري ها است، بالطبع مي تواند موجب انتقال بسياري از جمعيت هاي آبزي و پاتوژن هاي وابسته به آنها بين نقاطي شود که بطور معمول، توسط موانع طبيعي و يا مصنوعي از يکديگر جدا شده و دور از هم واقع شده اند که اين انتقال اثرات اکولوژيک و اقتصادي بعضا پراهميتي در مناطق مختلف جهان داشته و حتي سلامت جوامع انساني را در برخي کشورها تهديد مي کند.وي اضافه کرد: اغلب اين ارگانيسم ها غير بومي هستند که در صورت بازماندگي در محيط جديد قابليت بالايي جهت تبديل به گونه هاي مهاجم  را خواهند داشت به همين دليل آب تخليه شده از اين مخازن را منبع عمده گونه هاي مهاجم درياها مي دانند که خسارت هاي جبران ناپذيري را به محيط زيست دريا و همچنين مسائل اقتصادي و اجتماعي مي تواند وارد سازد.تمدني جهرمي در خصوص اينکه گونه هاي مهاجم آبزي چه گونه هاي هستند افزود: گونه هاي مهاجم به موجودي(اعم از گياه يا جانور) اطلاق مي شود که غالبا غير بومي بوده و اثرات سوء اقتصادي، محيطي و يا اکولوژيکي بر محيط زيست جديد وارد کند اين اثرات بستگي کامل به منشا ارگانيسم و نقطه دارد.اين کارشناس ژنتيک آبزيان اضافه کرد: بخش اعظم ارگانيسم هاي حمل شده در مخازن آب توازن کشتي ها چه به دليل محيط بسته و شرايط نامطلوب مخزن يا محيط مغاير با پارامترهاي اپتيمم زيستي از بين مي روند حتي فشار آبگيري و تخليه اين مخازن نيز مي تواند سبب بروز تلفات در ميان اين موجودات شود حتي پس از تخليه نيز رقابت با گونه هاي بومي يا شکار توسط ساير موجودات بومي و ساکن محيط جديد از دلايل حذف اين موجودات خواهد بود اما هرگاه شرايط زيستي در محدوده مناسبي براي گونه هاي جديد باشد اين گونه مهاجهم سبب حذف گونه هاي بومي شوند.وي با بيان اينکه هر گاه گونه اي قادر باشد در محيط جديد به خوبي سازگاري يابد و به گونه اي مهاجم تبديل شود که اثرات متنوعي بر اکوسيستم منطقه خواهد داشت افزود: اين امر مي تواند اثراتي مانند، شکار گونه هاي بومي، تغيير در زنجيره غدايي، کاهش تنوع زيستي و حتي حذف برخي گونه ها را در پي داشته باشد.دکتر تمدني جهرمي خاطرنشان کرد: در مورد بر هم زدن اکوسيستم ها مي توان گفت، گونه هاي مهاجم با ورود به اکوسيستم منطقه و تغيير ساختار شبکه غذايي، باعث کاهش تنوع زيستي شده و در نهايت تغييرات اساسي را در ذخائر ژني منطقه باعث مي شود.اين کارشناس بيوتکنولوژي آبزيان بيان کرد: با ايجاد اين تغييرات در اکوسيستم، اقتصاد مناطق ساحلي که عمدتا وابسته به صيد و صيادي است به طور بسيار محسوسي کاهش مي يابد حتي کاهش صنعت گردشگري و توريسم در مناطق و تهديد مناطق آبزي پروري در نزديکي ساحل نيز از ديگر اثرات سوء اقتصادي گونه هاي آبزي مهاجم هستند.وي به اثرات اقتصادي که تکثير گونه هاي مهاجم مي تواند در منطقه داشته باشد اشاره کرد و افزود: کاهش توليدات شيلاتي، شکار يا جايگزيني گونه هاي شيلاتي محلي توسط گونه هاي مهاجم يا تغييرات محيطي ناشي از فعاليت اين گونه ها، تاثير بر آبزي پروري به ويژه از طريق شکوفايي غيرقابل مهار جلبکي، اثرات فيزيکي بر زير ساخت هاي ساحلي بويژه به دليل استقرار يا فعاليت گونه هاي مهاجم، تاثير سوء بر صنعت توريسم از طريق تخريب سواحل، اثرات ثانويه ناشي از کاهش تنوع زيستي و اثرات اکولوژيک، هزينه مقابله با مشکلات از قبيل بودجه هاي تحقيقات، آموزش و پايش مديريت از تاثيرات سوء انتقال آبزيان مهاجم به ساير مناطق دنيا است.اين کارشناس ژنتيک و بيوتکنولوژي آبزيان، به اثرات گونه هاي مهاجم و مقايسه آن با آلودگي نفتي ناشي از نشت نفت از نفتکش ها و چاه هاي نفت اشاره کرد و گفت: در آلودگي هاي نفتي، اثرات اکولوژيک بسيار سريع اتفاق افتاده و حاد است با اين حال اين تاثيرات به مرور زمان با کاربرد تمهيدات تکنولؤژيک و يا جمع آوري و روش هاي تجزيه شيميايي و زيستي روند کاهشي پيدا مي کند اما در تهاجم زيستي گونه هاي غير بومي به يک اکوسيستم آبزي اثرات اوليه جزيي و غير محسوس است و در عوض به مرور زمان و با تکثير جمعيت اين تاثيرات سرعت و شدت مي يابد بنابراين اثرگونه هاي مهاجم بر اکوسيستم مزمن فرض مي شود. از طرفي برخلف آلودگي هاي نفتي که انسان موفق به ابداع روش هايي موثر براي دفع اثرات آنها شده تا کنون در مقابل  تهاجم يک گونه به محيط زيست درياهاي آزاد راه حل مناسب و کارآمد ارائه و ثبت نشده است.وي به پيدايش پديده کشند قرمز در خليج فارس اشاره کرد و افزود: پديده کشند قرمز نخستين بار مرداد سال 87 در خليج فارس و درياي عمان مشاهده شد که عامل آن نوعي جلبک به نام ککلودينيوم بود و باعث نابودي ده ها تن آبزي در منطقه شد.تمدني جهرمي به علل پيدايش غيرعادي کشند قرمز در خليج فارس اشاره کرد و گفت: تخليه آب توازن آلوده کشتيها در خليج فارس ، پسابهاي شهري، پسابهاي صنعتي، پساب هاي ناشي از پرورش ميگو و ماهي و سموم مورد استفاده در اراضي کشاورزي که در اثر جريان آب يا باد به دريا مي ريزند و تغييرات دماي آب (افزايش دماي آب بالاتر از حد ميانگين) از جمله مواردي بوده که بر روي پديده شکوفايي جلبکي اين منطقه تأثيرداشته است.وي با بيان اينکه مدت دوام کشند قرمز پديده بستگي به عوامل زيادي دارد افزود: مواد غذايي موجود و نور خورشيد، دماي آب، تغيير در باد و رقابت با ديگر انواع و تغذيه شدن بوسيله زئوپلانكتونها و ماهي هاي كوچك از جمله عواملي است که مي تواند در مدت دوام اين پديده نقش داشته باشد.اين کارشناس ژنتيک و بيوتکنولوژي آبزيان با بيان اينکه هنوز روشي اثبات شده يا قطعي براي جلوگيري و کاهش رشد و نمود کشند قرمز اجرا نشده است، گفت: استفاده از نوع خاصي از گل رس(به صوررت پودر يا مايع) بطور مؤثري از رشد و شکوفايي کشند قرمزدر در خليج فارس جلوگيري کرد.تمدني جهرمي اضافه کرد: حضور گونه هاي مهاجم علاوه بر اثرات نامطلوب بيان شده، عاملي براي ايجاد و انتقال بيماريها در موجودات بويژه انسان و به خطر انداختن سلامت آنها محسوب مي شود.وي به روشهاي فرآوري آب توازن اشاره کرد و افزود: امروزه به سه روش مکانيکي، فيزيکي و شيميايي مي توان آب توازن را فرآوري کرد که در روش مکانيکي فيلتراسيون، جداسازي، سرريز، رقيق سازي، رسوب دهي، شناورسازي، تعويض آب در آبهاي آزاد اقيانوسي صورت مي گيرد و در روشهاي فيزيکي فرآوري حرارتي، برودتي، تشعشع ماوراء بنفش، روش ما فوق صوت و ميکروويو، تغيير سريع فشار روش الکتريکي، کاربرد ميدان مغناطيسي هستند و در روش هاي شيميايي استفاده از اکسيد کننده هاي قوي همچون ترکيبات کلر، برم، ازن ، پراکسيد هيدروژن و مونوکلروآمين، استفاده از يون هاي فلزي، حذف اکسيژن(تزريق گاز بي اثر)، لخته سازي (انعقاد)، تغيير PH، تغيير شوري، استفاده از رنگ هاي ضد جلبک براي پوشش دهي ديواره داخلي مخازن و بکارگيري ضدعفوني کننده هاي آلي است که مي تواند از اين روشها به تنهايي و يا در ترکيب با يکديگر بهره گرفت.بيش از 90 درصد از کالاهاي تجاري توسط کشتي ها جابه جا مي شوند. در اين ميان روزانه سه تا پنج ميليارد تن آب توازن توسط 85 هزار کشتي شناور جابه جا مي شود.هر کشتي بسته به نوع و هدف و اندازه توانايي حمل آب توازن تا 130 هزار تن را دارا است که در اين ميان حدود هفت هزار گونه مهاجم آبزي قادر به حمل و جابه جايي به کمک آب توازن هستد و روزانه حدود سه تا پنج هزار گونه جديد آبي به سراسر دنيا معرفي مي شوند.با توجه به تامين 50 تا 60 درصد از کل نفت دنيا و عبور سالانه10 هزار شناور از خليج فارس و درياي عمان، سالانه 192 ميليون تن آب توازن به همراه گونه هاي جانوري جديد وارد آبهاي خليج فارس مي شوند.برنامه محيط زيست سازمان ملل متحد گونه هاي مهاجم را به عنوان دومين عامل عمده کاهش تنوع زيستي(پس از تخريب محيط زيست) معرفي کرده است نکته مهم در مورد اثرات اکولوژيک ناشي از فعاليت گونه هاي مهاجم اين است که برگشت و اصلاح اين تغييرات نامطلوب معمولا غير ممکن خواهد بود.برآوردها حاکي از اين است که با توجه به وضعيت ناوگان کشتي‌هاي جهان همه ساله در حدود 4 ميليارد تن آب توازن توسط کشتي‌ها جا‌به‌جا مي شود و روزانه دست کم 3 تا 4 هزار گونه از موجودات زنده به اين وسيله از محلي به محل ديگر انتقال مي‌يابند.در اين راستا ‌ براي جلوگيري از انتشار گونه‌هاي غيربومي درياها ‌در نهايت منجر به تهيه و تصويب سند حقوقي لازم الاجراي بين المللي در 13 فوريه سال 2004 ميلادي شد‌.