وقتي نوروز به شنبه مي افتد

صبح ساحل ، اجتماعی - نوروز؛ روز ميراث مشترک ساکنان فلات ايران است. آييني که از  ديرباز در ميان باشندگان اين فلات گرامي داشته مي شد. مطابق اساطير نخستين کسي که نوروز را پاس داشت « جم»پادشاه اسطوره اي ايران بود.جم  هنگام تاج گذاري اش مصادف با اولين روز انقلاب بهاري بود و چون پرتو خورشيد به تاجش تابيد و مردمان اين تابش را تاييدي از جانب ميترا(مهر يا خداي خورشيد) دانستند او را جمشيد و اين روز را « نوروز» ناميدند.

 گلک نوروزي

آيين هاي نوروزي امروزه به علت هم گرايي و رواج رسانه هاي گروهي و همچنين برتري يافتن کلان فرهنگ ها بر خرده فرهنگ ها به يک روال واحد اجرا مي شود. اما در گوشه و کنار ايران آييني هاي وجود دارد که در مناطق ديگر وجود ندارد يا کمتر ديده مي شود. هرمزگان سرزميني کهن با آيين هايي به درازاي تاريخ است. يکي از آيين هاي نوروزي هرمزگان  رنگ کردن تنه درختان،شاخ حيوانات اهلي چون گاو و گوسفند و دروازه خانه ها با «گل سرخ جزيره هرمز» است. اين گل رنگي را در اصطلاح محلي « گلک»  و عمل رنگ آميزي را «گلک نوروزي کشيدن» مي نامند. اين عمل سبب راندن حشرات و حيوانات خزنده مانند مار که در فصل بهار زياد مي شوند  از دور و بر تنه درختان و خانه ها و حيوانات اهلي است. از ديگر آيين هاي مختص اين خطه شکاندن ظروف سفالي است. بانوي خانه  ظروف سفالي و چيني  ترک خورده  به اصطلاح محلي « کل و بک»هاي نيم شکسته را به کودکان مي دهند تا بر بالاي بام برده و از ارتفاع به زمين انداخته و شکسته شود. بانوانان هرمزگاني بودن ظروف لب پر و ترک خورده را بدشگون و موجب نحوست خانه مي دانند. آنان با اين کار در واقع با يک تير دونشان مي زنند هم آقاي خانه را مجبور به خريد   ظروف مي کنند و هم  موجب تفريح کودکان مي شوند. اين آيين نوروزي در اصطلاح محلي « نوروز برنگ» ناميده مي شود.

 هوباد ديريا

از ديگر رسوم نوروزي مختص هرمزگان دسته جمعي به دريا رفتن در آخرين چهارشنبه سال است. مردمان ساحل  و جزيره نشين هرمزگان نحوست سال گذشته را با رفتن به دريا از تن خارج مي کنند. به دريا رفتن دسته جمعي در زبان فولک بندرعباس « هوباد ديريا رفتن» گويند. لازم به ذکر است دريا در باور عامه هرمزگاني ها سمبل پاکي و شگون است بدين علت هر چهارشنبه براي دور کردن بيماري ، شر و آفت عفاريت و اجانين به دريا مي روند. اما دسته جمعي رفتن به دريا و زدودن پليدي ها مختص آخرين چهارشنبه ماه صفر و سال خورشيدي است. نمود نوروز در هرمزگان گلگشت و پناه بردن به دامان طبيعت است. ييلاقات اطراف بندرعباس نظير سرخون ،ايسين،گنو،قلات و... مامن افرادي است که از هياهوي شهر گريزان شده اند و در دامان طبيعت ماوا گرفته اند در ايام قديم دسته جمعي به صورت کارناوال هاي شادي از محله سياهان  با ساز و نقاره و کوبان بر دهل ، کسر و پي په (سازهاي سه گانه کوبه اي هرمزگان)دستان افشان و پايکوبان با گذر از دروازه ايسيني(دروازه شرقي بندرعباس ) به «پنجه علي»-مهمترين ييلاق بندرعباس در دهه چهل و پنجاه -مي رفتند. و روزهاي تعطيل نوروز را در آنجا مي گذراندند.

 اين تفرجگاه را به اين علت پنجه علي مي ناميدند که بوميان اين مکان را قدمگاه شاه مردان حضرت علي (ع) مي دانستند. از ديگر گردشگاه هاي نوروزي بندرعباسيان  روستاي قلات در کنار مدفن يکي سادات معروف به « آقاي سادات» است. پاي آقاي سادات رفتن با  کمترين تدارک انجام مي شد و چون بدون تدارک و سرپناه مي رفتند گاهي گرفتار باران بهاري مي شدند.

مهمترين تفرجگاه هاي بهاري اطراف بندرعباس  به دو منطقه و دشت سرخون و ايسين مي توان اشاره کرد. فاصله اندک اين دو منطقه با بندرعباس سبب شده است اين مناطق مقصد و پاتوق دايمي عشاق گردشگري در طبيعت باشند.»کاداهار (قاداهار)»و « فتحيه جليل» دو روستاي مقصد گردشگري در منطقه سرخون است و « هرمودر» در منطقه ايسين نيز از اهميت بسياري در نزد دوستداران طبيعت بهره مي برد. «هرمودر « از چنان اهميتي در نزد طبيعت گردان روز سيزده فروردين برخوردار است که هرجا و هر منطقه اي باشند پسين سيزده در هرمودر اجتماع مي کنند. ازدحام جمعيت در هرمودر در عصر روز سيزدهم نوروز به حدي است که جاده هاي دسترسي و منتهي به هرمودر  بسته مي شود. سنت گردهمايي در عصر سيزده نوروز به ساليان دور برمي گردد. حضور و استقرار لوطيان (نوازندگان محلي موسيقي)  و ارايه موسيقي مفرح همراه با رقص است.

 سبزي چيني

چيدن سبزي هاي صحرايي و پختن آن نيز از آيين هاي مرسوم ايام نوروز و پيشين از آن بود. مهمترين سبزي صحرايي شلکي يا زازغ بود. شلکي را پس از درويدن شسته  و درون ديگي بر روي  آتش قرار ميدهند. پس از پخته شدن شلکي،آن را از ديگ خارج و ضمن فشردن و خارج کردن آب باقي مانده آن را به صورت چانه در مي آورند. اين سبزي چانه شده را در اصطلاح محلي «مچک» گويند.  مچک را با ماست يا نارنج تازه تناول مي کنند.  از ديگر گياهاني که مي توان از مچک ساخت مي توان به دهير،سلمه ، انجير کوهي و خندل (خردل) و کنگر اشاره کرد. اما چاشني هاي مچک سلمه،شير و مچک دهير نيز دوغ است. مطايبه اي قديمي در همين رابطه و همين موضوع در ذاکره مردم هرمزگان به يادگار است بدين مضمون؛»دوغ و دهير ناخارم،سلمه وشير ناخارم ،ماست و موسير ناخارم جان آقاي مير ناخارم ...»

دنبلان کوهي يا دل (با ضمه حرف اول) غده اي زميني است که در سالهاي پر باران مي رويد و به اصطلاح محلي به آن «آغر « يا « غر» گويند. دنبلان کوهي  به باور مردم هرمزگان بر اثر رعد و برق و اصابت آن به زمين درست مي شود. تحقيقات علمي جديد نيز بر اين باور صحه مي نهد. روييدن دنبلان کوهي براثر فراواني ازت در زمين رخ ميدهد که ارتباط مستقيمي به رعد و صاعقه دارد.

آغر برحسب رنگ و مزه به دونوع آغر ميشي و آغر بزي تقسيم مي شود. 

 «هکار» که در برخي از گويش هاي محلي هرمزگان « هکال» نيز مي گويند سالهاي پرباران در جنگل هاي مصنوعي اگاسيا (کرت دريايي) و درميان گياه خاک هاي حاصل از ريزش برگهاي اين درخت که به صورت کودي مغذي در آمده است ،مي رويد.

شيريني پزي// سنت خريد لباس،شيريني شب عيد نيز در هرمزگان مانند ساير نقاط ايران است. در گذشته بسياري از شيريني جات شب عيد در خانه تهيه مي شد. شيريني هاي که عمدتن از خرما تهيه مي شد کلمباي خرمايي،خرما بريز ،چنگال و ...از نمونه هاي استفاده اين قوت غالب در منطقه است. گندم پاکو و گندم شنبري (که ماده  اصلي آن گندم و شنبليله است)از تنقلات رايج در منطقه بود. تفرج در گندم زارها و چيدن ساقه و خوشه جوان گندم که هنوز آبدار  است و بو دادن آن کف تاوه و افزودن نمک و خوردن  آن يکي از علايق کودکان در اين ايام بود که با کمک بزرگترها ميسر مي شد.

با گسترش شهرنشيني و تمکن بيشتر مردم و سوق دادن سليقه آنان به سمت مصرف گرايي صرف و همچنين تاثير کلان فرهنگ ها بر مناسبات ، ديگر کمتر ار پخت شيريني و انواع نان هاي محلي نظير نان فطير (فتير)،چمچمو،چورک (چوري)،چپاتي و بالاتابه و رهته (تو مشي يا تير مشي) خبري است و ديگر از ساختن و تهيه تر حلوا،حلوا هلري،بحريني،حلوا کرد(با فتحه حرف اول) نيز خبري نيست.

 نوروز خواني خردسالان

يکي از رسوم به يادگار مانده از گذشته آيين «نوروز خواني خردسالان»است. کودکان هرمز گاني با تحويل سال البسه نو خود را پوشيده و با  با خواندن ابياتي که آموخته اند به نزد پدر و مادر و اقربا مي روند و پس از تحيات نوروزي از آنان طلب عيدي مي کنند.

بخشي از  نوروز خواني اطفال من باب تذکار آورده مي شود؛

نوروز نو باز آمده /بلبل به آواز آمده /بابا بده نوروزيم/مادر بکن دلسوزيم /نوروزيم سي شاهي است /اگر ندي رسوايي است...

پايکوبي سبب مي شد طبيعت گردان به هرمودر بيايند. در سالهاي دهه شصت يکي از موتورسواران  بندرعباسي به نام « احمد رکاب «با حرکات محير العقول موجبات سر گرمي بيشتر حضار در هرمودر مي‌شد. سنت اجتماع در عصر سيزدهم فروردين در هرمودر سبب ازدحام و اختلال ترافيکي مي شد به نحوي که پليس براي ساليان متمادي جاده هاي دستيابي و منتهي به اين روستا را مي بست.

«جي کو»

« جي کو نوروزي»-تاب بستن و تاب خوردن-  يکي  از آداب گلگشت هرمزگاني هاست. «جي کو»  را مابين دو درخت تناور و کهن مي بندند. درخت نخل و گز چون قامتي افراشته دارند مناسب براي بستن جي کو(تاب) است. آلتي که بر روي طناب قرار داده و نشمين گاه است و از مهر(چوب درخت خرما ) و دروني/دوز /چيلک(نوعي طناب ريز باف از شاخ وبرگ خرما) ساخته شده را «شوکوني» گويند. دختر و پسران جوان پيشگام در تاب خوردن هستند. و پسران براي اثبات توانايي و مهارت خود در تاب خوردن ايستاده بر روي تاب قرار گرفته و مشغول تاب خوردن مي شوند. اين عمل را « مردي زدن» گويند.گردش و تفرج نوروزي در فرهنگ هرمزگان جايگاه ويژه اي دارد به نحوي که تصانيف باقي مانده از ادوار گذشته مويد اين امر است. مانند اين تصنيف معروف شادروان «حسن کريمي» ؛» ارم به صحرا مه وا خود تو /اکنيم گردش که گلعذاران /فصل بهارن اي مونس جان مبه ز يادم/ناريت ز يادم اون لحظه اوني که با تو بودم ...

توفاکي کفتن شنبه به نورو

در بندرعباس ضرب المثلي مرسوم است به اين مفهوم «توفاکي کفتن شنبه به نوروز «،اين ضرب المثل به اتفاقي نادر دلالت دارد. در فارسي هم «شنبه به نوروز افتادن» به همين مفهوم است.

بر اساس اعتقاد يهود يهوه (خداي بزرگ آنان)جهان را در شش روز آفريد. و روز هفتم (شنبه /سبت) را استراحت کرد.تقارن يوم السبت با نوروز  امري نادر و خجسته تلقي مي شد و بزرگ يهوديان به سبب اين تقارن مجبور به دادن تحف و هداياي گران بهايي به پادشاه ايران مي شد. شايد ريشه اين ضرب المثل از آنجا باشد که يهوديان در دادن مال ممسکند و اين امر چون از اتفاقات نادر مي دانند و اجبار در آن بود دادن را جايز دانسته اند.

هواي دام زا

ناپايدار بودن هوا در نوروز از اتفاقات عمومي در اواخر اسفند و اوايل فروردين است. قدما در هرمزگان معتقدند که پس از نوروز دوباره زمستان خود را نشان مي دهد.آنان براين باورند که» بعد از نوروز سلطاني پديد آيد زمستاني يا  باد است يا باران  يا شرطه ايراني»

« هواي دام زا» اصطلاحي است که در  کوهستانهاي بندرعباس به کار مي رود.شکارچيان بر اين باورند که کل ، بز کوهي و آهو در اين ايام بره مي آورند. به همين خاطر ده روز  قبل از نوروز يا ده روز پس از آن بره ها به دنيا مي آيند و خداوند مقدر کرده ابرها با توليد شبنم باعث نجات بره ها  و رفع تشنگي شوند

عباس رفيعي