اين ماشين تنها يک ماشين نيست

صبح ساحل ،اجتماعی - «پيکان» آشناترين خودرو براي ما ايراني‌هاست؛ خودرويي که شايد امروز ديگر تحويلش نگيريم، اما کم نيستند ايراني‏‌هايي که روزي آرزوي خريدن پيکان داشتند و بسياري هم ماشين‎دار شدن را با اين خودرو تجربه کرده‎اند. حالا بعد از گذشت حدود نيم قرن از عمر توليد آن، آنقدر پيکان با تار و پود زندگي ايراني در هم تنيده که امروز مي‏‌توانيم از آن به عنوان يک «مؤلفه فرهنگي» ياد کنيم.25 ارديبهشت سالگرد توقف توليد پيکان است؛ ارديبهشت سال 1384 با امضاي معصومه ابتکار رئيس وقت و کنوني سازمان حفاظت محيط زيست و اسحاق جهانگيري وزير وقت صنايع، آخرين پيکان به موزه رفت.

وقتي از پيکان حرف مي‎زنيم، از چه حرف مي‎زنيم؟

پيکان اولين خودروي ايراني است، خودرويي که طراحي آن از روي خودروي «هيلمن هانتر» مدل 1966 برداشته شد و ساخت آن در سال 1346 با همکاري شرکت ايران ناسيونال (ايران خودرو) و گروه صنعتي روتس (Group Rootes) انگلستان، در ايران شروع شد. برادران خيامي با خريد زميني در کرج، شرکت ايران ناسيونال را راه‌اندازي کردند و با هدف «ساخت خودروي ايراني به دست کارگر ايراني» توليد اولين خودروي ايراني «پيکان» را شروع کردند. در آغاز، بخشي از قطعات مونتاژي بود، اما بعد تلاش شد تا بيشتر قطعات در داخل کشور ساخته شود تا پيکان به خودرويي وطني بدل شود.با توجه عمر طولاني - نزديک به 40 سال - پيکان در ايران، اين خودرو هميشه با يک تصوير ثابت در ميان ايرانيان همراه نبوده و در دوره‏‎هاي مختلف زماني جايگاه مختلفي داشته است. زماني سوار شدن به آن لوکس سواري بود، بعدتر خودوري تکراري پرزحمت شد و يک دوره هم خودروي فرسوده. اما هنوز «عشق پيکان»‎ها کم نيستند.

پيکان سوارشو و لوکس باش!

پيکان در آغاز با دو مدل، دولوکس و کارلوکس توليد شد و به بازار آمد و بعد مدل‎هاي ديگري مثل پيکان جوانان، استيشن، پيکان اتومات و پيکان تاکسي هم به اين گروه اضافه شدند.

دولوکس؛ يکي از مدل‌هاي آغازين پيکان است

پيکان وقتي به بازار آمد، ماشيني اسپرت و جوان‌پسند بود، در تبليغاتي که براي اين خودرو انجام مي‎شد هم بر اين موضوع تاکيد مي‏‌شد؛ خودرويي به‌روز، ارزان و مقاوم که شعارش اميد به روزي بود که هر ايراني يک پيکان داشته باشد.اگر به عکس‎هاي قديمي اين خودرو نگاه کنيد، آن را واقعا زيبا و حرفه‏‌اي مي‎يابيد؛ ماشيني که چيزي از خودروهاي روز کم ندارد. عکس اين خودرو محبوب در کنار خانواده در دشت و دمن در آلبوم عکس خيلي از قديمي‏‌ها پيدا مي‎شود؛ اتفاقي که براي ماشين‏هاي ديگر اتفاق نمي‎افتد. پيکان در واقع خودروي طبقه متوسط بود؛ طبقه‏‌اي که امکان خريد خودروهاي لوکس خارجي را نداشت، اما با خريد پيکان مي‎توانست زندگي مرفه و لوکس را تجربه کند. محبوبيت پيکان در آغاز توليد بسيار زياد بود، حتي اميرعباس هويدا نخست‌وزير وقت هم پيکان داشت. اين محبوبيت تا دهه 50 هم ادامه پيدا کرد و پيکان همچنان خودروي بسياري از طبقات مختلف جامعه بود.

دهه شصت، دهه انحصار پيکان

بعد از انقلاب، مفهوم پيکان براي ايراني‏‌ها تغيير کرد. توليد خودرو دولتي و واردات خودروي خارجي هم ممنوع شد و تنها به صورت محدود خودروي خارجي وارد کشور مي‏‌شد؛ بنابراين تنها انتخاب براي خريد خودروي خانواده يا خودروهاي قديمي خارجي بود يا پيکان.اگرچه در اين سال‌‏ها شرکت سايپا هم به مونتاژ خودروي ژيان و رنو هم مي‎پرداخت. اما دهه شصت دهه انحصار پيکان بود. با مرور خاطرات دهه شصت، پيکان جزوي جدا نشدني از خاطرات اين روزگار است. روزگار جنگ تحميلي، کالاهاي کوپني، صف‍‌‎هاي طولاني نفت و سفرهاي دسته‌جمعي که گاهي تا 9 نفر سوار يک پيکان مي‎شدند. آن هم پيکاني که ديگر ماشين روز نبود و بيشتر انتخاب ناگزير آن روزها به حساب مي‌‏آمد.با گذشت زمان، ديگر پيکان، پيکان محبوب قديمي باقي نماند، ديگر ماشيني سخت و زمخت که حتي کولر هم نداشت، جوابگوي نياز و سليقه جامعه نبود؛ بنابراين از ماشين محبوب جوانان به ماشين «مسافرکشي» بدل شد.در سال 1372 با مونتاژ پرايد ديگر پيکان به حاشيه کشيده شد. پرايد خودرويي سبک بود که با مصرف انرژي کم و طراحي به روز، همچنين بر خلاف پيکان که خودرويي خشن و مردانه بود، پرايد براي رانندگي زنان هم مناسب بود. همين موارد سبب شد که زمينه براي توقف توليد پيکان فراهم شود.

يادگاري اسحاق جهانگيري بر آخرين پيکان

البته ايران خودرو چندان علاقه‏‌اي به توقف توليد پيکان نداشت، اما با رايزني‏‌هاي بسيار و مطرح شدن مباحث زيست محيطي، خط توليد خودرويي که استانداردها را رعايت نمي‏‌کرد، بعد از توليد بيش از دو ميليون و 62 هزار و 611 دستگاه، متوقف شد.البته با توقف خط توليد پيکان، ايران خودرو با سوارکردن موتور پيکان بر پژو دست به توليد خودروهاي جديدي چون «آر-دي» و «روآ» زد که مورد استقبال واقع نشد و توليد آن‏ها متوقف شد.

پيکان‌بازها

پيکان گذشته از استفاده‎‏کنندگان معمولي، هميشه علاقه‌‏مندان خاص خودش را هم داشته؛ علاقه‎منداني که با توقف خودروي پيکان، بيشتر خودشان را نشان دادند. کساني که خود را پيکان باز يا عشق‎بازِ پيکان مي‏‌نامند و علاقه‌مندي‏‌شان اسپرت‌کردن پيکان و حتي کروک‌ و سان‌روف‌ کردن اين خودروي 45 ساله است و در بازارهاي اينترنتي اين خود را را با قيمت‎هاي عجيب و غريب رد و بدل مي‏‌کنند.گذشته از اين نگاه مجموعه‎دارانه به خودرو، هنوز پيکان با وجود مشکلات زيست محيطي که دارد، در بسياري از شهرهاي تهران و شهرستان ديده مي‎شود و حتي طرح‎هايي چون طرح تحويل خودروي فرسوده نتوانسته خيابان‏‌هاي ايران را از اين خودرو خالي کند يا حتي ايران خودرو را به توقف خط توليد وانت‌پيکان وادارد.