بهبود شرايط اقتصادي بنگاه ها با بهره وري

صبح ساحل ، اجتماعی - به مناسبت حضور دکتر محمدعلي محمدي، دکتراي مديريت و رئيس هيئت مديره انجمن توسعه بهره وري ايران، رئيس کميته راهبري جشنواره ملي بهره وري ايران و عضو هيئت علمي و از مشاوران ارشد سازمان مديريت صنعتي، در استان گفتگويي با وي ترتيب داديم و از نطرات وي از لزوم بهره وري وتحول در يک سازمان جويا شديم که شرح آن را تقديمتان مي کنيم  :در ابتدا خودرا معرفی کنید ؟ محمدی هستم ، عضو هیئت علمی سازمان مدیریت صنعتی و دارای دکترای علوم مدیریت ، رئیس هیئت مدیره انجمن توسعه بهره وری ایران ، رئیس کمیته راهبری جشنواره ملی بهره وری ومدرس دانشگاه و از سال 69 فعالیتم را در حوزه مشاوره، تدریس وتحقیق شروع کردم . پروزه های مختلف داشتم وعمده تمرکزم روی بحث مشاوره در حوزه بهره وری وتحول سازمانی است . الان چندین سال هست که به عنوان استاد مدعو در دانشگاه تدریس دارم ولی عمده تدریسم دوره های کارشناسی ارشد ومهندسی صنایع مدیریت است. بهره وری چیست ؟بهره وری یک قابلیت وتوانمندیست . توان وقابلیت یک سیستم دربهره گیری از منابع در اختیاربرای تحقق اهدافی که برای آن سیستم مشخص شده است . بعبارت دیگر بهره وری یک مفهوم هست که برای آن معیارهای قابل سنجش هم تعریف کرده اند .اما زمانی که بحث بهره وری به میان می آید خیلی ها با دیدگاه محاسباتی به آن نگاه می کنند. لذا اگر بخواهیم با دیدگاه محاسباتی به بهره وری نگاه کنیم مقایسه خروجی ها وستانده های یک سیستم با منابع استفاده شده برای تولید آن ستانده ها هست.  این مفهوم عام بهره وری هست. سطوح مختلف بهره وری راتشریح بفرمایید؟این قابلیت وتوانمندی می تواند برای یک فرد مورد ارزیابی قرار بگیرد یعنی توانمندی یا قابلیت یک فرد در به کار گیری واستفاده از منابعی که در اختیارش هست وبعد این می تواند برای سیستم های بزرگتر از فرد هم مطرح باشد مثلا در سطح خانواده ویاسازمان وبنگاه وحتی در سطح جامعه وحتی بین المللی هم مطرح است لذا میتواند سطوح مختلفی داشته باشد براساس تعریفی که ما می کنیم .با شرایط فعلی جامعه ما برای رسیدن به بهره وری مناسب چه اقداماتی باید انجام بدهیم ؟ما برای توسعه اقتصادی واجتماعی در یک جامعه یا یک سازمان دو راه داریم. یکی اینکه سرمایه گذاری کنیم برای افزایش قابلیتها وتوانمندیهای یک سیستم . بعبارتی سعی کنیم منابع بیشتری را به کار بگیریم برای اینکه خروجی وبازدهی بیشتری داشته باشیم که این یک راه معمول هست . راه دوم این که از آنچه که در اختیار داریم بهتر استفاده کنیم بعبارتی ظرفیت های خالی وقابلیت های نهفته را تشخیص دهیم واز آنها نهایت بهره برداری را بکنیم . جامعه همیشه به هردو نیاز دارد. یعنی ما برای توسعه نیاز داریم یک سرمایه گذاری هایی انجام دهیم به خاطر اینکه باید شغل ایجاد شود وکسب وکارهای جدید تعریف شود و بالاخره هر سیستمی ظرفیت پذیرش محدودی در جذب منابع دارد لذا ما باید سیستم های جدید وسازمانهای جدید ایجاد کنیم برای اینکه بتوانیم به توسعه کمک کنیم . این بسیار مهم است که منابعی که  سرمایه‌گذاری می کنیم در چه حوزه‌ای سرمایه‌گذاری شود که بتوانید بهترین و بیشترین بازدهی را داشته باشد . لزوماً سرمایه‌گذاری منجر به بازدهی نمی‌شود. در بسیاری از مواقع خطا در سرمایه‌گذاری می‌تواند ما را از توسعه دور کند . اما شکل دوم وراه دومی که در توسعه کشور و رسیدن به تولید ناخالص ملی بالاترمی‌توانیم داشته باشیم این است که باید با دیدگاه علمی و حرفه‌ای از منابع خودمان استفاده کنیم تا بتوانیم ارزش افزوده بیشتری داشته باشیم . آن وقت این می‌تواند به اقتصاد جامعه  کمک کند.  بهره‌وری در واقع به زبان ساده چگونگی ایجاد ارزش هر چه بیشتر است از طریق به‌کارگیری منابع برای رسیدن به اهدافی که تعریف‌شده است و لذا نگاه بهره‌وری معمولاً به ما کمک می‌کند که ما در یک جامعه بتوانیم دوکار را خوب انجام دهیم . 1-از ضایعات و اتلاف منابع جلوگیری کنیم و با قیمت مناسب به اهدافمان برسیم 2-توان رقابت‌پذیری ما را می‌تواند ارتقا دهد . یعنی در شرایطی که ما ناگزیریم با دیگران رقابت بکنیم و مجبوریم در یک بازار رقابتی فعالیت کنیم این بهره وری است که به پایداری سازمان و به توسعه توانمندی ما کمک می‌کند. با نگاه بهره‌وری ما می‌توانیم همواره بازدهی یک سیستم را افزایش دهیم. به این ترتیب ما می‌توانیم همیشه راه‌های بهتری را برای انجام کار پیدا کنیم . لذا راه و روش‌هایی که دیروز  استفاده کردیم امروز می‌تواند متحول شود و تبدیل به راه و روش‌های بهتر شود.  لذا نگاه بهره‌وری نگاه بی‌پایان توسعه ای در درون آن نهفته است یعنی همیشه با توسعه مغز و خرد انسان‌ها و بالغ‌تر شدن انسان‌ها ما می‌توانیم بازدهی سیستم‌ها راهم از جهت کمی و هم از جهت کیفی افزایش دهیم .رقابت چگونه به بهره وری کمک می کند ؟معمولاً یکی از ابعاد رقابت ،رقابت بر سر قیمت است .الان ما در بازار خودمان برخی از محصولات مثل محصولات چینی و یا اخیراً محصولات دیگر کشورها وارد کشور می‌شود که قیمت پایینی دارد. یک بنگاه اگر بخواهد رقابت کند طبیعتاً باید توان رقابتی در قیمت داشته باشد . درعین اینکه کیفیت هم نباید از دست بدهد .به خاطر اینکه شما اگر کیفیت محصولتآن از یک حدی اگرپایین‌تر بیاید روی میزان فروش تأثیر می‌گذارد و فروش پایین‌تر می‌آید. به این ترتیب همیشه سؤال مهم این است که ما چگونه می‌توانیم با دیگران رقابت کنیم که بتوانیم قیمت مناسب داشته باشیم ؟ بهره‌وری به شما چه می‌گوید ؟ اول آیا از منابع تان به درستی استفاده می‌کنید . منابعتان را صرف چه کار می‌کنید ؟ آیا از همه ظرفیت منابع تآن بهره‌برداری می‌کنید؟ یعنی با این سوالات  شروع می‌کند و یک سوال بسیار مهمی که بهره وری از ما می‌کند این است که آیا راه و روشی که دیروز انتخاب کردید برای انجام کار هنوز معتبر است ؟ یعنی انجام درست کار درست به طور مستمر و این باعث می‌شود که این موضوع ما را به تفکر و اندیشیدن مجدد برساند . من امروز یک محصولی را با میزان هزینه مشخصی تولید می‌کردم فردا همین محصول را با روش‌های بهتری می‌توانم تولید کنم که بتوانم قیمت تمام شده کمتر و پایین‌تری داشته باشم . به خاطر اینکه بهره‌وری دو مؤلفه بسیار مهم دارد یک مولفه کارایی و یک مؤلفه اثربخشی . در مؤلفه کارایی ما همیشه دنبال این هستیم که چطور می‌شودقیمت تمام شده را کاهش دهیم تا بتوانیم در عرصه رقابت با دیگران رقابت کنیم . راه مطلوب کردن یااقتصادی کردن قیمت چیست . این است که شما1-بتوانید ضایعات را کم بکنید،2-بتوان بیکاری‌های پنهان را کاهش بدهید 3-بتوانید منابع جایگزین پیدا کنید 4-بتوانید با حذف تنگناهای یک سیستم روش‌های انجام کارتان را سرعت ببخشید 5-بتوان با تعقل و تدبیر از هزینه‌های اضافی جلوگیری کنید و دوباره کاری و خطاکاری‌ها را کم کنید.   هرچقدرما بتوانیم از منابع مان بهتر استفاده کنیم توان مانور دادن روی قیمت در بازار خواهیم داشت . همین بحث برای سازمان‌های دولتی هم مطرح است یعنی اگر شما بخواهید با منابعی که در اختیارتان قرار داده شده است کار بیشتری انجام دهید راه حل چیست ؟هر چقدر شما بتوانید صرفه‌جویی کنید و از منابع تآن بهتر استفاده کنید می‌توانید پروژه‌ها را بهتر انجام دهید و پیشرفت بیشتری در آن داشته باشید. می‌توانید به تحقق اهداف اقتصادی و اجتماعی بیشتر کمک کنید. لذا بهره‌وری با یک دیدگاه برای بنگاه‌های اقتصادی در جهت توسعه و سودآوری شان و افزایش کارایی می‌تواند کمک بکند و به سازمان‌های غیر اقتصادی که اهداف اجتماعی دارند می‌تواند کمک کند که در مصرف بودجه صرفه جویی کنند و بهینه از منابع بودجه‌ای شان استفاده بکنند .وظیفه انجمن های بهره وری چیست ؟فلسفه وجودی انجمن توسعه بهره‌وری ایران گرد هم آوری و جمع کردن انسان‌هایی است در جامعه که دغدغه بهره‌وری دارند و از طرفی فارغ‌التحصیل رشته‌های بهره‌وری و دوره‌های آموزش بهره‌وری و کسانی که در زمینه بهره‌وری علاقه‌مندند یا در این مقوله کار می کنند . یک فضای هم‌افزایی ایجاد می شود تا تجارب و اطلاعات و دانش مبادله شود و این هم‌افزایی کمک کند به حرکت بهره وری .  طبیعتاً افرادی که در این انجمن هستند افرادی هستند که سال‌ها تجربه کار در زمینه بهره‌وری را دارند از تفکرات بهبود مستمر کاری تا کسانی که به تحول در سازمان‌ها کمک کرده اند بسیاری از مدیران می‌توانند از طریق ارتباط با سایت و ارتباط با افراد این انجمن از مشورت و ایده‌های آنان استفاده کنند و معمولاً انجمن تحت حمایت سازمان ملی بهره‌وری ایران دارد فعالیت می‌کند به عبارت دیگر خوراک این انجمن بخشی ازسازمان ملی بهره‌وری ایران می‌آید و بخش دیگر آن از مسیرهای دیگر اتفاق می‌افتد. به این ترتیب اگر سازمان‌های دولتی علاقه‌مند باشند  که در زمینه بهره‌وری کار کنند می‌تواند ارتباط مستقیم داشته باشند باسازمان ملی بهره‌وری ایران که این سازمان می‌تواند به آنها کمک‌های آموزشی و مشاوره‌ای  بدهد در عین حال که می‌توانند از خدمات این انجمن نیز استفاده کنند . لذا انجمنها بیشتر کار فرهنگی و ارتقای سطح آگاهی و دانش و اطلاعات می‌کنند. از جشنواره های ملی بهره وری هم توضیحی ارائه بفرمایید ؟جشنوارة ملی بهره‌وری ایران جشنواره‌ای است که در واقع پشتیبان آن اتاق بازرگانی و اتاق صنعت معدن و تجارت و کشاورزی است. ما چهارمین  جشنواره را برگزار کردیم و می‌رویم که پنجمین را برگزار کنیم . از زمانی تشخیص بر این شد این حرکت به توسعه فضای رقابتی در سطح جامعه برای بهره‌وری می‌تواند کمک کند. برای این که سازمان‌ها برای شان مهم است که جایگاهشان در مقایسه با دیگران کجاست و از طرفی گذاشتن جایزه انگیزه های لازم را ایجاد می‌کند. سازمان‌ها مدعی می شوند که از یک نظام ارزیابی بیرونی آمده و ما را ارزیابی کرده اند.در فرایند جشنوارة ملی بهره‌وری ما 2 بخش داریم یک بخش ارزیابی بر اساس محاسبه شاخص‌های بهره‌وری و یک بخش ارزیابی براساس پروژه‌های بهبودی که آن سازمان انجام داده است  40 در صد امتیاز این ارزیابی مربوط به نتایج محاسبات است و 60 در صد مربوط به پروژه‌های بهبودی که اجرا شده است وبرهمین اساس ما می‌آییم و دسته‌بندی می‌کنیم و می‌گوییم آنهایی که از جهت بهره‌وری کل روند خوبی دارند و آنهایی که از جهت بهره‌وری منابع انسانی شان خوب بوده است و یا بهره‌وری انرژی‌شان خوب بوده است. لذا مادودسته جایزه داریم یک جایزه به کسانی می‌دهیم که بهره‌وری کلشان خوب بوده است و یک دسته هم کسانی هستند که بهره‌وری عوامل تولید شان خوب بوده است ما در جشنوارةیک کمیته علمی داریم و یک کمیته راهبری که بعضی از سازمان‌ها عضو کمیته راهبری و یا عضو کمیته علمی هستند .برترین‌های آنها در مرحله اول یک تقدیرنامه به آنها داده می‌شوددر مرحله دوم که پروژه‌های بهبود را ارزیابی می‌کنیم 600 نمره یا 60 درصد نمره را آنجا خواهند گرفت به این ترتیب ترکیب نمره مرحله اول و مرحله دوم سازمان‌های برنده تندیس را مشخص خواهد کرد . گرفتن این تندیس جدا از آثار مثبتی که به لحاظ روحی در کارکنان یک سازمان دارد و باعث اعتبار می‌شود و انگیزه‌های لازم را برای فعالیت بیشتر ایجاد می‌کند.  بدون تردید هر سیستم ایرادهای خاص خود را دارد ممکن است بعضی‌ها بگوینداگر جشنواره به این کیفیت اندازه‌گیری می‌کردبهتر بود و ما همیشه شنونده بودیم و سعی کردیم بازخوردها را بگیریم و و به خاطر همین سیستم در حال تکمیل است و مدام در حال اصلاحات و بهبود است . من به سازمان‌ها و شرکت‌ها توصیه می‌کنم به این جشنواره ورود کنند که قرار گرفتن در آن فضا بسیار مطلوب است .چه توصیه ای به مدیران بومی و برتر استان دارید ؟ در کشور کم شرکت نداریم که خوب کار کرده اند و این‌ها می‌توانند الگوی بسیاری از سازمان‌ها و شرکت‌های دیگر باشند . آن چیزی که برای ما مهم است این است که بهترین راه ارتقای سطح بهره‌وری الگوسازی است و این الگوبرداری هزینه‌ها را بسیار کم می کند. به خاطر اینکه تجربه‌های دیگران است و ما می‌توانیم از آن بهره‌برداری بکنیم . به همین دلیل آنچه که به‌عنوان یک توصیه من دارم الگوبرداری از سازمان‌های موفق هست و خواهشم این است که دوستان سازمان‌های ایرانی را دست کم نگیرند .همچنین از منابع معتبر که سازمان ملی بهره‌وری ایران ، انجمن ملی توسعه بهره‌وری ایران و یا سازمان بهره‌وری آسیایی ویا انجمن‌های بهره وری پیشرفته دنیا دارند می‌تواند استفاده کنند. در فارسی هم کتاب‌های بسیار خوبی ترجمه شده است . یک کتاب قابل توصیه هست که توسط  سازمان بهره‌وری آسیایی  و سازمان بین‌المللی کار مشترکاً چاپ شده است و در ایران هم ترجمه شده است تحت عنوان مدیریت بهره‌وری و کیفیت کتاب دوجلدی است . برای شروع حرکت بهره‌وری در سازمان‌ها نباید منتظر چیزی ماند کافی است که شما یک نظام اندازه‌گیری سازمان ایجاد کنید و حساس‌شوید به ارزیابی عملکرد خودتان و یا کافی است از کوچک‌ترین بهبودهایی که می‌شود شروع تاعادت به تغییرات بزرگ تر کنید . این بهره‌وری است که می‌تواند بنگاه‌ها را دربهبود شرایط اقتصادی کمک کند .