تراژدی بندر بر بستر توسعه‌ی ناتمام

به تعبیر دیگر بنادر بزرگ تجاری دنیا که حتی از بندر شهید رجایی بزرگتر و حجم کالاهای عبوری‌شان بیشتر است، چه تمهیداتی برای اجتناب از فجایعی از این دست اندیشیده‌اند؟ در پاسخ به این پرسش بهتر است قدری به گذشته بر گردیم. بندر تجاری که امروز با نام شهید رجایی معروف است، در اولین سال‌های دهه‌ی 50 خورشیدی روند ساخت آن آغاز شد. در آن سال‌ها مهم‌ترین بندر تجاری کشور بندرخرمشهر بود اما برنامه‌ریزان وقت در راستای تنوع بخشی و افزایش بنادر تجاری کشور و از آن مهم‌تر تقویت حضور ایران در تنگه‌ی راهبردی هرمز به آبادانی و عمران هر چه بیشتر شمال این تنگه که متعلق به ایران بود وهست، اقدام کردند چه آنکه به باور آن‌ها اهمیت اصلی این تنگه به آن دلیل بود که در آن زمان بخش عظیمی از نفت خام مصرفی دنیا از آنجا عبور می‌کرد، استدلالی که در زمان خود درست بود و هم اکنون نیز با توجه به خیز توسعه به ویژه در سواحل جنوبی نزدیک به این تنگه استدلالی درست‌تر هم به نظر می‌رسد و شتاب توسعه در سواحل ایرانی مشرف به تنگه ضروری‌تر گفته می‌شود طراحی و نظارت بر ساخت این پروژه به یکی از شرکت‌های مهندسین مشاور ایتالیایی که در این حیطه صاحب تجربه و توانمند بوده سپرده شد.

در این مورد همچنین گفته می‌شود در طی فرآیند اجرایی این پروژه‌ی عمرانی مهم که به سال‌های به کرسی نشستن دولت موقت در آغازین روزهای انقلاب همزمان شد، در اقدامی غیر کارشناسی همکاری با شرکت مذکور توسط این دولت قطع شد و ادامه‌ی فرآیند ساخت این بندرگاه استراتژیک وارد مسیر متفاوتی گردید. به گونه ای که بعد از این اقدام، علی رغم فعالیت‌های صورت گرفته در راستای تکمیل مهم‌ترین دروازه‌ی ورود و خروج کالایی کشور، با آنچه در آغاز کار طراحی شده بود دچار مغایرت شد. بر اساس طرحی که مشاور ایتالیایی ارائه کرده بود یکی از مهم‌ترین الحاقات بندرشهیدرجایی، راه آهنی دو خطه در کنار احداث اتوبانی برای حمل بار جاده‌ای بود که علی رغم گذشت بیش از 45 سال از قطع همکاری با این شرکت مشاور، زیرساخت‌های مورد اشاره تکمیل نگردیده است. به باور کارشناسان در صورت تکمیل زیر ساخت‌های مورد اشاره با جلوگیری کردن از دپوی زیاد کالا در این اسکله، احتمال بروز حادثه‌ای مشابه انفجار اخیر، به میزان قابل توجهی کاهش می یافت. البته گفته می‌شود یکی دیگر از پروژه‌های راهبردی برای عمران و توسعه‌ی بیشتر بخش ایرانی مشرف به تنگه‌ی هرمز، احداث مجتمع عظیم تولید فولاد در بندرعباس بود که هم اینک با نام فولاد مبارکه در اصفهان مشغول به کار است، پروژه‌ای که با تولید سالانه بیش از شش میلیارد دلار تولیدات صنعتی، به باور کارشناسان عظیم‌ترین پروژه‌ی صنعتی بعد از انقلاب است.اما چه اجرای ناقص بندرگاه شهید رجایی و چه احداث پروژه‌ی آب بر فولاد مبارکه در منطقه‌ای خشک و کم آب یا طرح‌هایی از این دست که متاسفانه کم هم نیستند حکایت تلخ ناتمام بودن «پروسه‌ی توسعه» در کشور ماست. چه آنکه اگر این بندرگاه مهم توسط مجموعه ای خبره و صاحب تجربه، فرآیند تکمیلش مدیریت و راهبری می‌شد و چه انتقال کارخانه‌ی فولاد مبارکه از این منطقه‌ی استراتژیک و مجاور دریا به فلات مرکزی کم آب برده نمی شد در کنار تصمیماتی از این دست، روند توسعه‌ی کشور در سطح کلان دچار مشکلات کنونی نمی شد. این سخن به این معنا نیست که اقدامی در راستای توسعه یافتگی کشور صورت نگرفته بلکه نقصان اقدامات صورت گرفته را بیان می‌کند که باید ضمن عبرت آموزی به علاج آن‌ها پرداخت. به تعبیری دیگر، علاوه برآنکه توسعه باید به اصلی ترین موضوع و مسئله‌ی کشور تبدیل شود، این مهم باید الزامات خود را هم به همراه داشته باشد که توجه به اقلیم، موقعیت جغرافیایی، شرایط زیست محیطی، نیروی انسانی و...از الزامات اساسی آن است که در مفهومی به نام توسعه‌ی پایدار تجلی می‌یابد. از این رو باید به این باور برسیم که اگرچه توانمندی‌ها و استعدادهای کشور در حوزه‌های مختلف بسیار بالاست اما این به معنی این نباید باشد که از دیگران نیاموزیم وکمک نگیریم. چون اگر به این موضوع باور نداشته باشیم تاخیر در پیشرفت کشور باوجود حرکت شتابان منطقه‌ی پیرامونمان به سمت توسعه ، بروز حوادث تلخی از این دست به همراه سایر خسارت‌های ناشی از عقب ماندگی‌ها را اجتناب ناپذیر خواهد کرد.