جاماندگی ایران از شبکه جهانی فناوری

واقعیتی که نمی‌خواهیم ببینیم

در حالی که چین، هند، کره جنوبی و حتی کشورهای کوچک حاشیه خلیج فارس با سرعت سرسام‌آور به مراکز نوآوری تبدیل می‌شوند، ایران همچنان گرفتار سیاست‌های محدودکننده، تحریم و سوءمدیریت داخلی است. به‌جای اینکه مسیر تعامل علمی و فناورانه با جهان باز شود، بسیاری از تصمیم‌ها عملاً ایران را به حاشیه رانده است و نتیجه چنین می‌شود که جوانان نخبه به جای ساخت آینده کشور، مهاجرت می‌کنند؛ صنایع به‌جای تولید فناوری، درگیر مونتاژ و خام‌فروشی باقی مانده‌اند و بازارهای جهانی فناوری بدون حضور ایران شکل می‌گیرند و سهمی برای ما نمی‌گذارند.

پیوستن به این شبکه، تنها یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه شرط بقا در قرن بیست‌ویکم است. نپیوستن به آن نیز یعنی ادامه خام‌فروشی منابع و از دست دادن ارزش افزوده؛ افزایش بیکاری و ناامیدی نسل جوان و کاهش قدرت چانه‌زنی سیاسی ایران در معادلات جهانی.

باید صریح گفت که سیاست‌های فعلی که بر طرد تعامل جهانی و نگاه امنیتی به علم و فناوری استوار است، ایران را به یک مصرف‌کننده وابسته بدل می‌کند. آینده، متعلق به کشورهایی است که در زنجیره نوآوری جهانی تولیدکننده باشند. ایران اگر امروز دست به انتخابی شجاعانه نزند، فردا فقط تماشاگر خواهد بود. پیوستن به شبکه جهانی فناوری نه یک انتخاب لوکس، بلکه ضرورتی حیاتی برای توسعه، رفاه و حتی بقای ایران است. در حالی که مسئولین کشور هنوز به دنبال راهی برای فروش نفت و گاز و دور زدن تحریم‌ها هستند و در کشور برای پیوستن یا نپیوستن به معاهدات جهانی دعواست و هنوز نمی‌دانیم مذاکره آری یا خیر ،جهان با سرعتی سرسام‌آور در حال تغییر است. دیگر ثروت و قدرت کشورها نه بر پایه معادن و نفت، بلکه بر اساس سهم آنان از دانش و فناوری سنجیده می‌شود. آنچه در ادبیات توسعه به آن شبکه جهانی فناوری گفته می‌شود، یک زنجیره پیچیده و پویاست که از همکاری دانشگاه‌ها، شرکت‌های نوآور، مراکز مالی و دولت‌ها در سراسر جهان تشکیل شده است. در این شبکه، تولید علم و نوآوری نه در مرزهای ملی، بلکه در تعاملات فراملی معنا پیدا می‌کند.

خلق ثروت از مسیر فناوری

نگاهی به آمارها نشان می‌دهد که کشورهای پیشرفته چگونه از طریق این شبکه به ثروت‌های نجومی دست یافته‌اند: به عنوان مثال آمریکا تنها با شرکت‌هایی مانند اپل، گوگل، مایکروسافت و آمازون بیش از ۸ هزار میلیارد دلار ارزش بازار در اختیار دارد؛ رقمی معادل چندین برابر تولید ناخالص داخلی ایران. چین با سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، 5G و خودروهای برقی، در کمتر از دو دهه توانسته صادرات محصولات فناورانه خود را به صدها میلیارد دلار برساند.کره جنوبی با تکیه بر صنایع الکترونیک و فناوری‌های نو، درآمد سرانه‌ای بیش از ۳۵ هزار دلار دارد، در حالی که ایران همچنان در محدوده کمتر از ۵ هزار دلار باقی مانده است. حتی امارات و عربستان که روزگاری صرفاً متکی به نفت بودند، امروز با صندوق‌های سرمایه‌گذاری فناوری و مراکز استارتاپی، به مراکز نوآوری منطقه‌ای تبدیل شده‌اند.

این‌ها نشان می‌دهد که ثروت حقیقی، نه در استخراج منابع خام، بلکه در حضور فعال و هوشمندانه در زنجیره جهانی نوآوری خلق می‌شود.

ایران ما کجا ایستاده است؟

متأسفانه کشورمان در این میدان همچنان غایب بزرگ است. به جای بهره‌گیری از ظرفیت‌های جوانان تحصیل‌کرده، شاهد مهاجرت هزاران نخبه به کشورهای دیگر هستیم. صنایع ما به جای تولید فناوری، به خام‌فروشی و مونتاژ محدود شده‌اند. سیاست‌های بسته، تحریم‌ها و نگاه امنیتی به علم و ارتباطات بین‌المللی، کشور را عملاً از این زنجیره حیاتی دور نگه داشته است.

هزینه‌های این عقب‌ماندگی شامل خام‌فروشی ادامه‌دار است؛ ثروتی که می‌توانست با تبدیل نفت، گاز و معادن به محصولات فناورانه چندین برابر شود، به بهای ناچیز صادر می‌شود. سرمایه انسانی نیز که باید موتور توسعه باشد، به علت نبود بستر، به دیگر کشورها مهاجرت و خدمت می‌کند.

از طرف دیگر کشوری که سهمی در فناوری جهانی ندارد، در میز مذاکره نیز چیزی برای عرضه نخواهد داشت و هر سال تعلل، دهه‌ها فاصله ایجاد می‌کند. اگر دولت و سیاست‌گذاران امروز تصمیم نگیریند، فردای ایران در بهترین حالت فقط مصرف‌کننده محصولات دیگران خواهد بود.