بهرام بیضایی؛ تمثیل یک سرنوشت

او که خود ایران بود و ایران در او تداوم می‌یافت. اندوه‌بار آن‌که ایرانِ ما، زخمی و فرسوده، در غربت جان می‌سپارد؛ و چه تمثیل تلخی که مردی با چنین عشق سترگی به ایران، با عمری رنج برای عظمت فرهنگ و تاریخش، ناگزیر تن به هجرت داد. گویی بیضایی نه فقط یک هنرمند، که سرنوشت ایران است؛ سرزمینی که سال‌هاست دردهایش را می‌شناسد، اما درمانی برای آن نمی‌یابد. او رفت، اما پرسش ماند: چرا ایران، فرزندان بزرگش را تنها در تبعید تاب می‌آورد. بهرام بیضایی صرفاً یک نمایشنامه‌نویس یا فیلمساز نیست؛ او روایتی زنده از ایران است. ایرانی که در «رگبار» زیر فشار زمانه خیس می‌شود، در «غریبه و مه» راه خود را گم می‌کند، در «مرگ یزدگرد» در برابر تاریخ محاکمه می‌شود و در «چریکه تارا» به جست‌وجوی هویت گمشده خویش برمی‌خیزد. آثار بیضایی نه سرگرمی‌اند و نه نوستالژی؛ آن‌ها اسناد فرهنگی یک سرزمین زخم‌خورده‌اند. بیضایی سال‌ها کوشید تاریخ را از انحصار قدرت بازپس گیرد. در «مرگ یزدگرد» حقیقت، چندپاره و متهم است؛ درست همان‌گونه که در تاریخ معاصر ما. در «باشو، غریبه‌ی کوچک»، کودک جنگ‌زده‌ای از جنوب به شمال می‌آید تا نشان دهد ایران یک جغرافیا نیست، یک رنج مشترک است. باشو، خود ایران است؛ آواره، اما زنده. او در «مسافران» مرگ را به خانه می‌آورد، نه برای سیاه‌نمایی، بلکه برای آن‌که یادآوری کند جامعه‌ای که آیین‌هایش تهی شود، مرگ را هم نمی‌فهمد. در «سگ‌کشی»، فساد و دروغ لایه‌لایه می‌شود و حقیقت، قربانی مناسبات قدرت و پول. این‌ها فقط داستان نیستند؛ تشریح وضعیت‌اند. با این همه، سرنوشت بیضایی به سرنوشت قهرمانان آثارش شباهت یافت: حذف، انزوا و در نهایت هجرت. همان‌گونه که قهرمانانش در این خاک تاب آورده نشدند، خود او نیز مجال ماندن نیافت.

بیضایی رفت، اما پرسش ماند: چرا ایران، حافظه فرهنگی خود را پس می‌زند؟

امروز، وقتی از غربت بیضایی سخن می‌گوییم، در حقیقت از غربت ایران حرف می‌زنیم؛ ایرانی که فرزندانش را یا به سکوت می‌کشاند یا به کوچ. بیضایی نه فقط یک نام بزرگ در فرهنگ معاصر، که تمثیل یک سرنوشت است: سرزمینی که دردهایش را قرن‌ها روایت کرده، اما هنوز درمان را تاب نمی‌آورد. او رفت، اما آثارش ماندند؛ همچون آینه‌ای که هر بار در آن می‌نگریم، چهره خودمان را می‌بینیم.

شاید هنوز دیر نشده باشد برای فهم این حقیقت ساده: ملتی که روایتگرانش را از دست بدهد، دیر یا زود روایت خود را نیز گم خواهد کرد.