طبقه متوسط در گرداب اقتصاد

هر چند تعادل اجتماعی و ثبات میان اجزا و عناصر یک جامعه بحث مفصل و طولانی است که مربوط به کل تاریخ معاصر ما می‌شود اما مشکلات اقتصادی این روز‌‌های ایران و جهش‌ بی‌سابقه قیمت کالاهای اساسی از جمله مواد غذایی بهانه‌ای است تا آن را مورد بررسی و واکاوی قرار دهیم زیرا افزایش قیمت‌ها بیش از هر زمان دیگری طبقه متوسط ایران را به عنوان موتور محرکه و تعادل بخش نظام اجتماعی و سیاسی با بحران مواجهه کرده است. در یکی از تعاریف ساده و عامیانه از طبقه متوسط، این طبقه اینگونه تعریف شده که از سطح درآمدی مناسبی برای تامین نیاز‌های اولیه برخوردارند و با دارایی محدود (مسکن و خودرو)، همواره چیزی برای از دست دادن دارند. اعضا طبقه متوسط عموما یا بازاری هستند یا افرادی هستند که در شهر سکونت داشته و با ورود به دانشگاه‌ها و گذراندن دور‌ه‌های تحصیلی به عنوان متخصص در بخش‌های علمی، فنی و اداری فعالیت می‌کنند.

معلمان، اساتید دانشگاه، وکلا، مهندسان، پزشکان، کارمندان و دانشجویان اکثریت این گروه را تشکیل می‌دهند. این افراد عمده خدمات تخصصی در بخش‌های مختلف را به جامعه عرضه می‌کنند. به شکلی ساده می‌توان گفت سرمایه اصلی طبقه متوسط نه پول یا دارای‌هایی ملکی است بلکه دانش و توان علمی آن‌ها است. این افراد اگر چه از درآمد و دارایی‌‌های طبقه بالا جامعه برخوردار نیستند اما به دلیل منزلت اجتماعی والا انتظاراتی هم سطح با این طبقه دارند. به همین دلیل است که طبقه متوسط همواره به صورت فعال در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی حضور بالایی دارند و به دنبال آن هستند تا سطح امکانات عمومی و رفاه را در کشور بالاتر ببرند.

اما همانطور که اشاره کردیم بحران‌های اقتصادی این طبقه را با چالش مواجهه می‌کند.

زیرا آن‌ها سرمایه‌های محدودی دارند و نمی‌توانند بحران‌های اقتصادی سنگین یا طولانی مدت را به راحتی پشت سر بگذارند. این افراد همزمان با به هم خوردن سطح درآمد و هزینه‌ها توانایی‌ خود را برای تحقق نیاز‌هایشان از دست می‌دهند. در وضعیت نامناسب اقتصادی فعلی ایران و جهش بسیار بالا قیمت‌ها فراتر از نیاز‌های مخصوص به طبقه متوسط، این افراد با بحران تامین نیاز‌های اولیه دست و پنجه نرم می‌کنند‌. این بحران در میان گروه‌های شغلی معلمان، کارمندان و دانشجویان بیشتر است. اغلب این افراد به دلیل جایگاه و منزلت اجتماعی از لحاظ روحی و روانی آمادگی انجام کارهای یدی یا خدماتی مانند راننده تاکسی شدن را ندارند. با این وجود شرایط به حدی وخیم شده که اغلب آن‌ها به عنوان شغل دوم در تاکسی‌های اینترنتی یا کافه‌ها و فروشگاه‌ها کار می‌‌کنند. علاوه بر این آغاز طرح‌هایی مانند کالا برگ الکترونیکی و قرار گرفتن در صف‌ برای تهیه مواد غذایی فشار‌های روانی را بر این افراد بیشتر کرده است. در سال‌های گذشته نیز اغلب آن‌ها برای تامین کالا‌هایی مانند خودرو یا لوازم ضروری منزل دست به دامان وام‌های بانکی یا خرید‌های اقساطی می‌شدند که خود بار روانی سنگینی بر آن‌ها تحمیل می‌کرد. البته افزایش بی‌رویه مواد غذایی و تامین سخت برخی مواد غذایی مانند روغن، برنج و تخم مرغ احتمالا پای اقساط را به خرید کالا‌های اساسی برای طبقه متوسط هم باز کند. اتفاقی که بیش از هر زمان دیگری جایگاه و منزلت اجتماعی این را افراد را تهدید کرده‌ است‌. در تعریفی که ابتدا از طبقه متوسط بر اساس دیدگاه عامیانه داشتیم گفتیم که آن‌ها توان لازم برای تامین کالا اولیه و اساسی را دارند و معمولا از دارایی‌هایی مانند یک منزل و یک خودرو هم بر خوردارند. اما اکنون طبقه متوسط ایران به دنبال راهی است تا همان نیاز‌های اولیه را تامین کند و هر سال به فکر تهیه مسکن اجاره‌ای در موقعیت مکانی کم ارزش‌تر برای گذراندن زندگی باشد. این شکاف بزرگ میان انتظارت و سطح پایین زندگی بدون تردید تعادل نظام اجتماعی را بر هم خواهد زد. از جمله پیامد‌ها ناگوار بر هم خوردن تعادل اجتماعی تضعیف همبستگی‌های اجتماعی و شکاف میان جامعه و حکومت و حتی شکاف میان بخش‌های مختلف جامعه خواهد بود که لطمه‌های جبران ناپذیری بر پیکر جامعه ایران خواهد زد. شکاف و فاصله در جامعه ایران پویایی و امید را سلب خواهد کرد و فعالیت‌های مدنی و مشارکت شهروندان را به کما خواهد برد‌. افزایش مهاجرت و خروج متخصصان، اساتید دانشگاه و دانشجویان از کشور هم از پیامد‌های این بحران‌ها است که عامل دیگری برای بر هم خوردن تعادل اجتماعی به دلیل کاهش نسبت نیروی کار متخصص نسبت به نیروی ساده است.

روزنامه صبح ساحل