از امام‌قلی‌خان تا نیروی دریایی امروز؛ تداوم منطق امنیت بومی در خلیج فارس

برای فهم جایگاه امروز خلیج فارس، بازگشت به تاریخ ضروری است. در سال ۱۶۲۲ میلادی، با فرمان شاه عباس اول و به فرماندهی امام‌قلی‌خان، پایان سلطه پرتغالی‌ها بر هرمز رقم خورد؛ رخدادی که تنها یک پیروزی نظامی نبود، بلکه نشانه‌ای از تثبیت این اصل بود که امنیت خلیج فارس باید بر پایه اراده نیروهای بومی شکل بگیرد. این منطق تاریخی بعدها در اشکال مختلف ادامه یافت و در دوره‌های بعد نیز به‌عنوان یک الگوی رفتاری در مواجهه با تهدیدات خارجی تکرار شد.

در دوره معاصر، این پیوست تاریخی را می‌توان در تجربه‌های با شکوه و غرور‌آفرین مقاومت منطقه‌ای نیز مشاهده کرد. چهره‌هایی مانند رئیس‌علی دلواری، از رهبران مقاومت جنوب ایران در برابر نیروهای خارجی در دوره قاجار، نمادی از ایستادگی مردمی در برابر مداخلات بیرونی استعمار‌گران طماع محسوب می‌شود؛ مقاومتی که نشان داد امنیت در این جغرافیا همواره با نقش‌آفرینی مردم و نیروهای محلی پیوند خورده است. این روند تاریخی در عصر جدید نیز در قالب ساختارهای رسمی‌تر ادامه یافته و در حوزه دفاع دریایی و مرزبانی از آب‌های نیلگون خلیج فارس تجلی یافته است.

در ساختار نظامی معاصر ایران، نقش فرماندهانی مانند شهید والا‌مقام دریادار «علیرضا تنگسیری»، فرمانده شجاع، فهیم و ایران ‌دوست نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در تقویت حضور و توان دفاعی در آب‌های جنوبی کشور بی‌بدیل است. در نگاه رسمی، این نقش در چارچوب تقویت بازدارندگی، حفاظت از مرزهای آبی و افزایش توان کنترل امنیتی در خلیج فارس تعریف می‌شود؛ رویکردی که ادامه همان منطق تاریخی اتکا به توان داخلی برای صیانت از این پهنه راهبردی تلقی می‌گردد.

در کنار این تحولات، خلیج فارس در دوران معاصر با مجموعه‌ای از بحران‌ها، تنش‌ها و جنگ‌های نابرابر بیگانگان یاغی و بربر‌صفت نیز روبه‌رو بوده است. از جمله مهم‌ترین این رخدادها، آسیب دیدن غیرنظامیان در بستر جنگ‌ها و درگیری‌های منطقه‌ای توسط جنایتکاران است. در جریان جنگ ناجوانمردانه اخیر و پیامدهای آن، زیرساخت‌های غیرنظامی و جمعیت‌های غیرمسلح مظلوم کشورمان نیز متأثر شدند؛ وضعیتی که نشان داد درگیری‌های نظامی در این منطقه، محدود به حوزه نظامی باقی نمی‌ماند و به‌طور مستقیم بر زندگی مردم اثر می‌گذارد.

یکی از نمونه‌های برجسته این تجاوز آمریکا، سرنگونی پرواز ایران‌ایر ۶۵۵ در سال ۱۹۸۸ میلادی بود که منجر به جان باختن ۲۹۰ مسافر و خدمه شد. این حادثه، فارغ از روایت‌های سیاسی پیرامون آن، به‌عنوان یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های جنایت بشری و آسیب غیرنظامیان در خلیج فارس در حافظه تاریخی منطقه باقی مانده است. همچنین در جنگ اخیر شهادت مظلومانه 168کودک مظلوم و بی‌دفاع «مدرسه شجره طیبه میناب»، از دیگر اسناد زنده جنایت آمریکا بشمار می‌رودموضوعی که نشان‌دهنده استمرار اثرات جنگ در بُعد انسانی است.

در سطح ژئوپلیتیک، تنگه هرمز به‌عنوان یکی از حساس‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان، همواره در مرکز توجه قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای قرار داشته است. این آبراه باریک، بخش قابل توجهی از انرژی جهانی را عبور می‌دهد و همین ویژگی، آن را به نقطه‌ای راهبردی و در عین حال پرتنش تبدیل کرده است. در ادبیات امنیتی، همواره سناریوهایی درباره اختلال در این مسیر مطرح بوده، اما واقعیت وابستگی متقابل اقتصاد جهانی، هرگونه بحران در آن را به مسئله‌ای فراتر از مرزهای منطقه تبدیل می‌کند.

در همین چارچوب، کشورهای ساحل جنوبی خلیج فارس به‌علت وابستگی تحقیرآمیز بیش از حد به بازیگران بیرونی، با نوعی آسیب‌پذیری ژئوپلیتیکی همیشگی مواجه شده‌اند. زیرا امنیت این منطقه بیش از آنکه از بیرون قابل تضمین باشد، به تعامل و سازوکارهای درون‌منطقه‌ای وابسته است. تجربه تاریخی نشان داده است که هرچه میزان امنیت‌سازی بیرونی افزایش یافته، پیچیدگی‌ها و تنش‌ها نیز تشدید شده‌اند.

در مقابل، نقش بازیگران منطقه‌ای در شکل‌دهی به موازنه قدرت، همواره تعیین‌کننده بوده است. توانمندی‌های دفاعی و حضور مستمر در آب‌های جنوبی، بخشی از این معادله محسوب می‌شود که در نگاه راهبردی، با هدف ایجاد بازدارندگی و حفظ ثبات منطقه‌ای دنبال شده است. در عین حال، بحث‌هایی مانند محاصره یا فشار دریایی در سناریوهای بحران، بیشتر در سطح نظریه‌های نظامی مطرح بوده و در عمل، با توجه به درهم‌تنیدگی منافع اقتصادی جهانی، با محدودیت‌های جدی مواجه است و هرگز توان محدود‌کردن ایران را نخواهد داشت.

در نهایت، خلیج فارس همچنان در نقطه تلاقی تاریخ و سیاست ایستاده است؛ جایی که از امام‌قلی‌خان در قرن هفدهم تا رئیس‌علی دلواری در دوران مقاومت مردمی و تا نقش‌آفرینی نیروهای دریایی معاصر، یک خط پیوسته از تلاش مقاوت و شجاعت برای حفظ استقلال و امنیت ملی قابل مشاهده است. روز ملی خلیج فارس در این معنا، تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه یادآور این واقعیت است که امنیت این پهنه آبی نه با حذف تاریخ، نه با مداخله بیرونی، بلکه با درک واقعیت‌های ژئوپلیتیک، توجه به پیامدهای انسانی جنگ و اتکا به ظرفیت‌های درونی و منطقه‌ای قابل تداوم است. خلیج فارس همچنان یک حقیقت زنده است؛ حقیقتی که گذشته آن خاموش نشده و آینده‌اش هنوز در حال شکل‌گیری است.

روزنامه صبح ساحل