چهار درس از زلزله ونزوئلا

هرچند بررسی‌های فنی این زمین‌لرزه همچنان ادامه دارد و اظهار نظر قطعی درباره علل خرابی برخی ساختمان‌ها نیازمند انتشار گزارش‌های رسمی است، اما تجربه زلزله‌های بزرگ جهان نشان می‌دهد که هر زمین‌لرزه، فرصتی ارزشمند برای بازنگری در شیوه طراحی، اجرا و نظارت بر ساختمان‌هاست. برای کشوری مانند ایران که در یکی از پهنه‌های لرزه‌خیز جهان قرار دارد، بهره‌گیری از این تجربه‌ها ضرورتی انکارناپذیر است.

درس اول؛ ایمنی ساختمان از زمین زیر آن آغاز می‌شود.

در تحلیل عملکرد ساختمان‌ها، معمولاً نگاه‌ها به ستون‌ها، تیرها و دیوارها معطوف می‌شود، در حالی که مهندسان می‌دانند رفتار لرزه‌ای یک ساختمان، به ویژگی‌های زمین محل استقرار آن نیز وابسته است.

در مناطقی که دارای خاک‌های ماسه‌ای سست و سطح بالای آب زیرزمینی هستند، از جمله بخش‌هایی از بندرعباس و برخی دیگر از شهرهای ساحلی کشور، صرف انجام مطالعات خاک کافی نیست.

نتایج این مطالعات باید مبنای طراحی صحیح ژئوتکنیکی، ارزیابی خطر روانگرایی، انتخاب روش مناسب بهسازی خاک در صورت نیاز، انتخاب نوع مناسب پی و اجرای دقیق فونداسیون قرار گیرد. بی‌توجهی به هر یک از این مراحل می‌تواند عملکرد ساختمان را در زمان زلزله تحت تأثیر قرار دهد.

درس دوم؛ طراحی صحیح سازه، نخستین خط دفاعی در برابر زلزله است.

ساختمان زمانی ایمن خواهد بود که سیستم باربر آن بر اساس ضوابط لرزه‌ای، به‌ویژه آیین‌نامه ۲۸۰۰ ایران و مقررات ملی ساختمان طراحی شده باشد. رعایت نظم سازه‌ای، تأمین شکل‌پذیری مناسب، کنترل نامنظمی‌ها و رعایت دقیق جزئیات طراحی، از مهم‌ترین عوامل کاهش خسارت در زمین‌لرزه‌هاست.

درس سوم؛ کیفیت اجرا، مکمل طراحی مهندسی است.

حتی دقیق‌ترین محاسبات مهندسی نیز در صورت اجرای نامناسب، کارایی خود را از دست خواهند داد.

استفاده از مصالح استاندارد، اجرای صحیح بتن، آرماتوربندی، اتصالات سازه‌ای و نظارت مستمر مهندسان، نقش تعیین‌کننده‌ای در رفتار ساختمان هنگام زلزله دارند. کیفیت ساخت، حلقه‌ای است که طراحی را به ایمنی واقعی تبدیل می‌کند.

درس چهارم؛ تغییرات غیرمجاز، ایمنی ساختمان را از بین می‌برد.

حذف دیوارهای سازه‌ای، ایجاد بازشوهای غیراصولی، تخریب ستون‌ها، افزایش بار ساختمان یا هرگونه تغییر در اجزای باربر بدون بررسی و طراحی مهندسی، می‌تواند مقاومت لرزه‌ای ساختمان را به‌شدت کاهش دهد. متأسفانه بخشی از خسارت‌های زلزله‌ها ناشی از همین مداخلاتی است که سال‌ها پس از پایان ساخت انجام می‌شود.

بر اساس قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، رعایت مقررات ملی ساختمان در طراحی، اجرا و نظارت، یک الزام قانونی است و هدف آن حفظ جان، سلامت و سرمایه شهروندان است.

تجربه زلزله‌های مختلف در ایران و جهان نشان داده است که تفاوت میان یک ساختمان آسیب‌دیده و یک ساختمان فروریخته، اغلب در کیفیت تصمیم‌های مهندسی، اجرای صحیح و پایبندی به ضوابط فنی نهفته است.

در دنیای مهندسی، هر زلزله یک آزمایشگاه طبیعی است؛ آزمایشگاهی که نتایج آن می‌تواند جان هزاران نفر را در زلزله‌های آینده نجات دهد، مشروط بر آنکه از آن درس بگیریم.

امروز بیش از هر زمان دیگری باید بپذیریم که ساختمان و زمین، یک سیستم واحد هستند و ایمنی واقعی از شناخت صحیح زمین، طراحی دقیق ژئوتکنیکی، طراحی اصولی سازه، اجرای باکیفیت و نظارت حرفه‌ای آغاز می‌شود.

شهر ایمن، خانه ایمن؛ آینده‌ای ایمن با تصمیم‌های درست مهندسی ساخته می‌شود.

روزنامه صبح ساحل