بازندگان «فرار مغزها»

صبح ساحل ، اجتماعی - سرمايه انساني يکي از مهمترين بحث‌هايي است که همواره بر اهميت و وزن قابل توجه آن در توسعه کشورها تاکيد شده است. خروج نخبگان و سرمايه‌هاي فکري کشور، مهمترين عامل فرسايش و استهلاک اين سرمايه‌ها به شمار مي‌رود.به گزارش سرويس اقتصادي فرارو، جنگ جهاني با تخريب زيرساخت‌ها و کاهش جمعيت فعال اقتصادي که به همراه داشت، نياز کشورهاي اروپايي به نيروي کار و متخصصين کشورهاي کمتر توسعه يافته را افزايش داد. اين نياز با سياست‌هاي تسهيل مهاجرت و رشد کانال‌هاي ارتباطي در جهان، به گسترش پديده‌اي منجر شد که کشورهاي توسعه يافته آن را «جذب مغزها و استعدادها» و کشورهاي در حال توسعه آن را «فرار مغزها» ناميدند.در دهه‌هاي اخير، شکل مهاجرت نخبگان با تغييرات اساسي همراه بوده و بسياري از کشورهاي توسعه يافته نيز اين پديده را تجربه کرده‌اند. البته در بحث ورود و خروج نخبگان تفاوت‌هاي اساسي ميان کشورهاي کمتر توسعه يافته و توسعه يافته وجود دارد. بسياري کشورهاي توسعه يافته، رابطه پويايي ميان ورود و خروج نخبگان در اقتصاد خود برقرار کرده و سعي نموده‌اند تا به جاي فرار يا مهاجرت مغزها، گردش مغزها را در بازار نيروي کار خويش نهادينه سازند. اما متاسفانه بسياري از کشورهاي در حال توسعه تنها توانسته‌اند در صادرات! نخبگان توفيق کسب کنند.

نقشه مهاجرت جهاني نخبگان

نقشه زير، نرخ مهاجرت نخبگان يا همان فرار مغزها در کشورهاي مختلف جهان را در دوره زماني 2010-2000 نمايش مي‌دهد. در اين نمودار، نرخ مهاجرت افراد داراي ثبت اختراع در کشورهاي جهان نمايش داده شده است. همانگونه که مشهود است، کشورهاي افريقايي، برخي از کشورهاي خاورميانه (از جمله ايران) و برخي از کشورهاي جنوب و جنوب شرق آسيا را بايد بازندگان نقل و انتقال جهاني نيروي کار صاحب انديشه به حساب آورد.

معضلي که گريبان ايران را سخت چسبيده است.

ايران با توجه به وضعيت اقتصادي، اجتماعي و سياسي ويژه‌اي که داشته، همواره جزو کشورهاي پيشرو در خروج سرمايه‌هاي انساني بوده است. ايران در کنار هند، چين، روسيه و ترکيه، از جمله مهمترين کريدورهاي مهاجرت از کشورهاي جنوب به شمال بوده است.در سال 2010 کشورهاي باربادوس، گويان و هائيتي بالاترين نرخ مهاجرت نيروي کار ماهر نسبت به کل جمعيت را داشته‌اند. در سوي مقابل، نسبت تعداد مهاجرين ماهرين به کل جمعيت در کشورهاي عربستان، امريکا و ژاپن، پايين‌ترين رقم در ميان کشورهاي جهان بوده است. در اين دوره زماني، مهمترين کوريدور انتقال نخبگان و مخترين در جهان به ترتيب از کشورهاي چين، هند و کانادا به سمت ايالات متحده امريکا بوده و در اين دوره زماني بيش از 107 هزار مبتکر و نخبه از اين سه کشور به ايالات متحده مهاجرت نموده‌اند.

در همين دوره 1438 مبتکر و مبدع ايراني نيز به امريکا مهاجرت نموده‌اند که پس از کشورهاي چين، هند، کره جنوبي، ژاپن و استراليا، بزرگترين کوچ مهاجرت نخبگان به اين کشور در آسيا و اقيانوسيه بوده است. دردناکتر آنکه اين تعداد در دوره زماني 2000-1990 در حدود 233 نفر اعلام شده است.

بازار کار همگن

اولين نشانه‌هاي بد شگون مهاجرت مغزها، در بازار نيروي کار کشور انعکاس مي‌يابد. خروج متخصصين و تحصيل‌کردگان، رفته رفته از سهم نيروي کار با کيفيت در بازار کار کاسته و سهم نيروي کار غير ماهر در نيروي کار شاغل افزايش خواهد يافت.

بسياري از مطالعات انجام گرفته، ارزش اقتصادي مغزهاي از دست رفته براي کشورها را محاسبه و کشورهاي بازنده در اين رقابت را مشخص نموده‌اند. اما موضوعي که بسياري از اين مطالعات از آن غافل بوده‌اند، تاثيرگذاري اين نخبگان بر فرايند توليد علم، ارزش آفريني و بهبود توليد و فعاليت‌هاي اقتصاد بوده است. مهاجرت نيروي انساني با استعداد، تنها از دست دادن نيروي کار ماهر براي کشورهاي جهان سوم نيست، بلکه اين آينده و فرآيند پيشرفت کشور است که با خروج هر متخصص به تاخير مي افتد.جدول زير وضعيت کشورهاي مهاجر فرست و مهاجر پذير جهان در دوره زماني سال‌هاي 2000 تا 2010 را نشان مي‌دهد. همانگونه که آشکار است، به استثناي دو کشور چين و هند، اغلب کشورهاي مهاجر فرست و مهاجر پذير جهان، کشورهاي توسعه يافته هستند. در حقيقت نخبگان کشورهاي مذکور در گردش بوده و تنها از کشور توسعه يافته‌اي به کشور توسعه يافته ديگر نقل مکان کرده‌اند. در اين ميان، وضعيت ايالات متحده امريکا نيز متفاوت از سايرين بوده و ميزان پذيرش نخبگان در اين کشور (در حدود 195 هزار نفر) بسيار بيشتر از خروخ نخبگان و مبتکرين از اين کشور (در حدود 11100 نفر) بوده است. اين موضوع امريکا را به مقصد نخبگان در جهان و وارد کننده مطلق در صاحبان ايده و فکر مبدل ساخته است.

بازندگان

سومين ستون اين جدول، 10 کشور جهان را که بالاترين نرخ مهاجرت مبتکرين و مبدعين را داشته‌اند نشان مي‌دهد. اين نرخ نشان مي‌دهد چند درصد مبتکرين و مبدعين هر کشور، در ساير کشورهاي جهان حضور داشته و ابتکارات خود را در کشوري غير از موطن اصلي خود به ثبت رسانده‌اند. هر چه اين نرخ بالاتر باشد، تهي‌تر شدن کشور از نخبگان و افراد خلاق را نشان مي‌دهد. همانگونه که مشاهده مي‌شود تمامي 10 کشوري که در اين رده‌بندي جاي گرفته‌اند، کشورهاي کمتر توسعه يافته و در حال توسعه مي‌باشند.متاسفانه ايران نيز در اين رده‌بندي در جايگاه چهارم قرار گرفته و نرخ مهاجرت ايران نشان مي‌دهد که در سال‌هاي 2000 تا 2010، بيش از 96 درصد ابداعات ايران، توسط ايرانياني به ثبت رسيده است که در خارج از کشور حضور داشته‌اند. اين نرخ يعني محروميت قطعي از منافع سرمايه‌هاي انساني ارزشمندي که منابع کشور سال‌ها براي شکوفايي و بارور شدن آنها هزينه شده است.قرار گرفتن در کنار کشورهاي قحطي زده و جنگ زده، نشان مي‌دهد که وضعيت نخبگان کشور، حال و روزي بهتر از کشورهاي بحران زده نداشته است. چين عليرغم اينکه بالاترين تعداد مطلق در ارسال مهاجرين نخبه در جهان داشته، اما نرخ مهاجرت نخبگان در اين کشورها کمتر از 17 درصد بوده و اين موضوع نشان مي‌دهد که بخش غالب مبدعين اين کشور، در کشور خويش مشغول فعاليت بوده‌اند. اين نرخ براي هند، 48 درصد، براي روسيه 25 درصد و براي اسرائيل 8 درصد بوده است.بر خلاف ادعا‌هايي که فرار مغزها و نخبگان از کشور را مردود و از آن به عنوان گردش مغزها ياد مي‌کنند، مشاهده مي‌شود که گردش مغزها تنها مربوط به کشورهاي توسعه يافته بوده و برخي از کشورها در اين بازار به شدت زيان ديده و تنها نقش بازنده را ايفا نموده‌اند. بنابراين با ناديده گرفتن صورت مساله اي چنين مهم، نمي توان آثار منفي و تبعات غيرقابل جبران آن را به فراموشي سپرد.البته بايد به محدويت اين آمارها نيز اشاره نمود. اين نخبگان و مبدعين، تنها افرادي بوده‌اند که براي ثبت ايده و ابداع علمي خود به دنبال ثبت اختراع (پتنت) بوده‌اند. و صد البته نيازي به ذکر اين موضوع نيست که فرايند توسعه و پيشرفت علمي کشورها را تنها نمي‌توان با استفاده از ميزان پتنت‌ها سنجيد. اما شکي نيست که اين شاخص، عليرغم محدوديت‌هاي ذکر شده، يکي از مهمترين و پرکاربردترين معيارهايي که با استفاده از آن ميزان دارايي هاي معنوي و فکر افراد و کشورها سنجيده مي‌شود.