جاودانگی راز سنگ و نمک در حافظه ملی

گام‌هایی در مسیر حفاظت از گنجینه‌های طبیعی هرمزگان

با تلاش‌های مستمر حوریه زحمتکش، پژوهشگر زمین‌شناسی، گنبد نمکی بستک و مجموعه ساحل مکسر و گردنه مقام، 2 اثر طبیعی ارزشمند هرمزگان، به تازگی در فهرست میراث ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، که هشتمین و نهمین موفقیت او در حفاظت از میراث طبیعی استان محسوب می‌شود، گامی مهم در صیانت از زیبایی‌های کم‌نظیر هرمزگان و معرفی آن‌ها به نسل‌های آینده است. در ادامه با او درباره‌ی ویژگی‌های این آثار، چالش‌های ثبت آن‌ها و تأثیر این اقدام بر حفظ هویت طبیعی منطقه گفت‌وگو می‌کنیم.

خودتان را معرفی کنید و بگویید که از چه زمانی و چطور تشکیل پرونده ثبت آثار طبیعی استان هرمزگان را شروع کردید.

حوریه زحمتکش هستم، متولد سال 1371 در بندرعباس. درحال حاضر دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی در دانشگاه خوارزمی تهران هستم. (ژئومورفولوژی، علم شناسایی اشکال و ناهمواری‌های سطح زمین است) در سال 1394 و زمانی که دانشجوی کارشناسی ارشد بودم از غار نمکی و آبگرم «تیربوئیه» و آبگرم «گرمش» در منطقه فین بازدید کردم. این غار نمکی و آبگرم، دارای مناظر و اشکال ژئومورفولوژی و زمین‌شناسی زیبایی است که توجه مرا به خود جلب کرد و تصمیم گرفتم که برای ثبت ملی آن‌ها اقدام کنم. سپس با مراجعه به اداره‌کل میراث فرهنگی هرمزگان، برای این آثار پرونده ثبت تهیه کردم که شامل نقشه‌ها‌، بازدیدهای میدانی، گزارش‌های هواشناسی، زمین‌شناسی و ... است. تشکیل این پرونده‌ها 4 سال طول کشید. در سال 1398 و در همایش ثبت ملی آثار طبیعی کشور، از 4 اثر طبیعی شامل غار نمکی تیربوئیه، آبگرم تیربوئیه، آبگرم گرمش و درخت لور اسکله بندر شهید باهنر دفاع کردم و در نهایت این آثار طبیعی منحصربه‌فرد در استان هرمزگان به فهرست آثار ملی اضافه شدند. در اواخر سال 1401 هم برای گنبد نمکی بندرپل، آبگرم «سیاهکش» و یک درخت لور در بندرمقام پرونده ثبتی تهیه و از آن‌ها دفاع کردم. خوشبختانه این آثار هم ثبت ملی شدند. گنبد نمکی بستک و مجموعه ساحل مکسر و گردنه مقام، هشتمین و نهمین آثاری است که توانسته‌ام برای آن‌ها پرونده ثبتی تشکیل دهم و همه به ثبت ملی رسیده‌اند.

درمورد ویژگی‌های طبیعی منحصربه‌فرد «گنبد نمکی بستک» و «ساحل مکسر» بگویید.

استان هرمزگان آثار طبیعی بسیار زیبا و بکری دارد که با توجه به شرایط آب و هوایی، نوع فرسایش‌ها با سایر استان‌های کشور متفاوت است و این موضوع باعث شده که اشکال مورفولوژی و زمین‌شناسی متفاوتی داشته باشیم.

حدود 200 گنبد نمکی در جنوب ایران وجود دارد که 80 مورد آن در استان هرمزگان قرار دارد و از بین آن‌ها 70 مورد برون‌زَد دارد و روی زمین قابل مشاهده است. مجوعه‌ی بزرگی که برای ثبت ملی نیاز به پشتوانه‌ای بسیار بزرگ دارد. ثبت ملی این مجموعه می‌تواند مقدمه‌ای برای ثبت جهانی گنبدهای نمکی در استان هرمزگان باشد.

قدمت گنبد نمکی بستک به دوره زمین‌شناسی «پرکامبرین» یعنی حدود 500 میلیون سال پیش برمی‌گردد. بر اثر فشار لایه‌های رسوبی، توده نمکی که در زمین است به سمت بالا حرکت می‌کند. زمانی که تبخیر رخ می‌دهد نمک‌ها به اشکال مختلفی در سطح زمین نمود پیدا می‌کنند. اشکال مختلف و رنگبندی‌های خیره‌کننده نمک، چشم‌انداز زیبایی را به وجود آورده که اهمیت گنبد نمکی را نشان می‌دهد و موجب ثبت ملی آن شد. گنبد نمکی بستک از نظر وسعت نیز قابل توجه است.

ساحل مکسر و گردنه مقام ترکیبی از سواحل شنی، صخره‌ای و مرتفع است که به آن جذابیت ویژه‌ای می‌بخشد.

کلمه «مُکَسَّر» به معنای شکسته و خردشده است و ساحل مکسر هم همان‌طور که از اسمش پیداست، دارای شکستگی‌ها و تراش‌خوردگی‌های زیباست. درواقع برخورد امواج به ساحل صخره‌ای باعث فرسایش در سنگ‌ها و ایجاد اشکالی منحصربه‌فرد در این ساحل شده است.

چه‌ فاکتورهایی برای ثبت آثار طبیعی مد نظر است؟

وقتی یک اثر طبیعی را از نظر زمین شناسی بررسی می‌کنیم باید ارزش زیستی آن مناطق را هم بررسی کنیم تا بدانیم چه حیوانات و گیاهانی در آن منطقه زندگی می‌کنند. به‌عنوان مثال در گردنه مقام، لاک‌پشت‌های پوزه عقابی ارزش زیستی بسیار بالایی دارند. چشم‌انداز ژئومورفولوژی، ارزش زیستی و بکر بودن یک منطقه همه درکنار هم به ثبت آن کمک می‌کنند. زمانی که دخل و تصرفی در آثار طبیعی صورت گرفته باشد، آثار ارزش ثبتی خود را از دست می‌دهند.

ثبت ملی آثار طبیعی چه اهمیتی دارد؟

علت ثبت آثار طبیعی این است که عرصه و حریمی برای آثار مشخص شود تا از مخاطرات مصون بمانند، دخل و تصرفی در آثار صورت نگیرد، چشم ‌انداز زیبا و ارزش زیستی آن‌ها حفظ شود. در واقع ثبت آثار این اختیار را به ما می‌دهد که به صورت قانونی بتوانیم از آثار حفاظت کنیم.

باتوجه به اینکه در آستانه تعطیلات نوروز هستیم، توصیه شما به مسئولان، مردم محلی و گردشگران برای حفظ آثار طبیعی چیست؟

لازم است که مسئولان مربوطه مسیرهای تردد مناسب با تابلوهای راهنما برای گردشگران ایجاد کنند و همچنین از راهنمایان محلی آموزش‌دیده برای کمک به گردشگران و افزایش آگاهی آنان استفاده کنند. مسئولان بومی نیز می‌توانند با استفاده از ظرفیت‌های مختلف اطلاع‌رسانی، مردم بومی را نسبت به ارزش آثار طبیعی آگاه کنند؛ چراکه مردم بومی خود می‌توانند در برابر حفظ آثار احساس مسئولیت کنند و چنانچه کسی قصد تخریب آن‌ها را داشت از این اقدام جلوگیری کنند.

گردشگران باید به تذکرات راهنمایان توجه کنند، از جداکردن و بردن آثار طبیعی مثل سنگ‌های نمک و همچنین روشن کردن آتش در عرصه و حریم این آثار طبیعی خودداری کنند. روشن کردن آتش می‌تواند زیست لاک‌پشت‌های پوزه عقابی را تهدید کند.

چنانچه شهرداری‌ها، دهیاری‌ها و مردم محلی آثاری را می‌شناسند که می‌تواند اهمیت ثبت داشته باشد، به ما معرفی کنند تا برای ثبت ملی آن‌ها اقدام کنیم. همان‌طور که برای ثبت ملی ساحل مکسر هم جوانان بومی دلسوزانه پای کار آمدند و موضوع را پیگیری کردند.