خطر فراموشی گویش‌ها و زبان مادری در نسل امروز

زبان مادری گنجینه‌ای است از اصالت و هویت افراد که نه تنها ابزاری جهت ارتباط، بلکه نشان دهنده فرهنگ و تاریخ جای جای کشور پهناور ما است. هنگامی که کودک را با الفبای زبان رسمی پرورش می‌دهیم بخشی از هویت یک جامعه برای همیشه از بین می‌رود. این نابودی دست به دست منتقل می‌شود تا جایی که هیچ نشان و ردپایی از کلمات، کنایه‌ها و ضرب المثل‌ها برجای نخواهد ماند. زنگ خطر نابودی زبان‌ها، مدت‌هاست که شنیده می‌شود.خصوصا در عصر جهانی‌شدن و گسترش روزافزون رسانه‌های دیجیتال که نسل‌ امروزی با آن بزرگ می‌شوند، گرچه به منزله‌ی پیشرفت و توسعه ارتباطات است اما در عمق خود، نوعی گسست فرهنگی و زبانی با ریشه‌ها و هویت بومی به‌وجود آورده است. نسل Z، برخلاف نسل‌های پیشین، کمتر در معرض گفت‌وگوهای خانوادگی به زبان مادری قرار دارد. بسیاری از والدین، آگاهانه یا ناآگاهانه، زبان فارسی معیار را جایگزین گویش‌های بومی در خانه کرده‌اند. در نتیجه، فرزندان‌شان نه‌تنها به زبان مادری مسلط نیستند، بلکه در بسیاری موارد حتی درک محدودی از آن دارند.

دلیل این جایگزینی می‌تواند دغدغه موفقیت تحصیلی، ترس از تفاوت یا طرد اجتماعی، یا تصور نادرست از زبان‌های محلی باشد. به گونه‌ای که بسیاری از کودکان تصور می‌کنند اگر چند کلمه‌ای با زبان محلی خود در جمع دوستانه‌شان صحبت کنند ممکن است مورد تمسخر قرار گیرند.

از سوی دیگر، نظام آموزش رسمی در ایران عمدتاً تک‌زبانه است و زبان فارسی به‌عنوان تنها زبان آموزشی استفاده می‌شود. در چنین شرایطی، زبان‌های محلی جایگاهی در کلاس درس ندارند و کودکان از سنین پایین با نوعی فاصله‌گیری زبانی از هویت محلی‌شان تربیت می‌شوند.

رسانه‌ها، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های جهانی نیز عمدتاً به زبان‌های فراگیر تولید محتوا می‌کنند و فرصت استفاده از گویش‌ها در این فضا محدود است. این روند، در بلندمدت به از بین رفتن زبان‌های محلی می‌انجامد؛ پدیده‌ای که یونسکو از آن با عنوان «مرگ زبان‌ها» یاد می‌کند. وقتی نسلی نتواند به زبان مادری خود سخن بگوید یا آن را درک کند، شکاف عمیقی در ارتباط با نسل‌های پیشین، فرهنگ شفاهی و حافظه تاریخی ایجاد می‌شود. حفظ گویش‌ها در میان نسل Z نیازمند آگاهی‌رسانی فرهنگی، بازنگری در سیاست‌های آموزشی و ترویج زبان‌های محلی از طریق ابزارهای مدرن ارتباطی است. اگر این زبان‌ها قرار است زنده بمانند، می‌بایست در زندگی روزمره نسل جدید از جایگاه خاصی بهره‌مند شود و آموزش را از اولین گروه اجتماعی یعنی خانواده شروع کنند. اینکه این ادبیات و گویش‌ها تنها در کتاب‌ها یا آرشیوهای صوتی قرار گیرند، باعث از یاد رفتن واژه‌های‌محلی و به مرور زمان، مرگ زبان مادری را در پی دارد.