گنجینه‌های سایه‌نشین

کارهای کوچک، زنان بزرگ

«سکینه» زن ۴۷ ساله‌ای اهل بندر کنگ است که سال‌هاست در بندرعباس نان سنتی «تموشی» می‌پزد و به مسافران گردشگران و رهگذران می‌فروشد. او می‌گوید: "هیچ‌وقت بیمه نشدم، هیچ جا ثبت‌مون نکردن. حتی غرفه کوچیکی هم تو بازارچه به ما نمی‌دن. اگه روزی مریض بشم، باید بساطمو جمع کنم."مانند سکینه، صدها زن دیگر در هرمزگان در مشاغل خانگی، فروش محصولات دستی، صید و صیادی، هنرهای دستی، خیاطی لباس‌های سنتی، حنا، حصیربافی، گلابتون دوزی، کشاورزی و دامداری مشغول‌اند، که اغلب بدون مجوز، بدون حمایت و در حاشیه‌ی هر سیاست‌گذاری اقتصادی؛ هستند.

از نبود امنیت شغلی تا حذف از زنجیره حمایت

این زنان پویا و فعال جنوب، با مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری مواجه‌اند، از جمله:

نبود بیمه و حمایت‌های اجتماعی: بیش از ۹۰٪ از زنان شاغل در بخش‌های غیررسمی جنوب بیمه نیستند. بیماری، بارداری یا تعطیلی بازار می‌تواند تمام دارایی‌شان را از بین ببرد.

محدودیت دسترسی به بازارهای رسمی: محصولات‌شان اغلب محلی می‌ماند و کمتر سازوکاری برای اتصال آنان به بازارهای ملی یا صادراتی وجود دارد.

کمبود آموزش و زیرساخت: آموزش‌های بازاریابی، بسته‌بندی، فروش آنلاین یا دانش مالی کمتر در دسترس است و دستگاه‌های اجرایی برنامه‌ای منسجم برای توانمندسازی این گروه تدوین نکرده‌اند.

بی‌عدالتی در تخصیص منابع محلی: غرفه‌ها به واسطه‌گران یا مردان تعلق می‌گیرد و زنان یا اجاره‌نشین‌اند یا باید گوشه‌ای بساط پهن کنند.

زنان روستایی هرمزگان که جمعیت قابل توجهی از جامعه را تشکیل می‌دهند، خود می‌توانند در کنار مردانشان با فعالیت در عرصه‌های کشاورزی، دامداری، صنایع دستی و حتی صید و فروش آبزیان در توسعه اقتصاد مقاومتی و خوداشتغالی نقش‌آفرین باشند؛ مثلا خدیجه در هرمز؛ نقش حنا برای مسافران می‌زند، معصومه در قشم؛ برقه و لباس بندری که هنر دست خودش است می‌فروشد، فاطمه در هنگام؛ صیاد و ماهی‌فروش است، کبری در سورو؛ شلوار بندری می‌دوزد و زینب در بندرعباس که ادویه محلی و ترشی درست می‌کند، رقیه، دست‌سازه‌های صدفی می‌سازد تا با درآمدش زندگی‌اش را بسازد؛ این مهارت زن بودن است؛ مهارتی که زن‌های جنوب خیلی خوب آن را یاد گرفته‌اند. زنان جنوب، شاید استعدادهای کشف‌نشده‌ای هستند که در مقام یک زن،‌ همسر یا مادر در این دنیا، زنانگی می‌کنند و رنگ می‌پاشند به این دنیای بی‌رنگ.

زنان در سایه توسعه

در برنامه‌های توسعه‌ای استان، کمتر سهمی برای این کارآفرینان به ظاهر کوچک دیده می‌شود. نبود بانک اطلاعاتی دقیق از مشاغل خرد زنانه، موجب نادیده‌گرفتن آنان در برنامه‌ریزی‌ها شده. در حالی‌که این زنان در خط مقدم اقتصاد معیشتی‌اند، دسترسی‌شان به تسهیلات بانکی، وام‌های اشتغال‌زایی یا آموزش‌های فنی تقریبا ۵ الی ۱۰ درصد است. زنان روستایی در هرمزگان باتوجه به نقش و مسئولیت‌هایشان در مزرعه و منزل، عهده‌دار وظایف تولیدی و خدماتی مختلفی هستند که در رسیدن به توسعه روستایی بسیار موثر است. اما توزیع نامتعارف بهره‌مندی از درآمد کافی، مسکن مناسب، اشتغال پایدار و مولد، ادامه تحصیل و بهداشت مناسب باعث شده بسیاری از آنان در فقر باشند. با وجود سهم عمده در فعالیت‌های اقتصادی، دستمزد و منزلت اجتماعی آنان به مراتب کمتر از مردان است و راه‌های دسترسی به آموزش، کسب مهارت و تخصص به رویشان بسته است.

صدایی که باید شنیده شود

کارشناسان معتقدند احیای واقعی اقتصاد محلی جنوب بدون شنیدن صدای این زنان ممکن نیست. به گفته منصوره کاظمی، پژوهشگر حوزه توسعه پایدار، «زنان هرمزگان الگوی بومی تاب‌آوری اقتصادی هستند. حمایت هدفمند از آن‌ها نه فقط عدالت‌محور، بلکه توسعه‌محور است.» زنان هرمزگانی که در سکوت، با هنر دستانشان زندگی می‌سازند، مستحق دیده‌شدند. اگرچه کارشان کوچک به نظر می‌رسد، اما تأثیرشان در معیشت محلی بزرگ و بی‌جایگزین است. وقت آن است که این ستون‌های بی‌تکیه‌گاه را نه در سایه، که در مرکز توجه برنامه‌های توسعه‌ای قرار دهیم.

قصه زنان جنوب، قصه زنان نجیب و اصیلی است که متواضعانه زنانگی می‌کنند برای زندگی. آنان در سکوت و با هنر دستشان زندگی می‌سازند و مستحق دیده‌شدند. اگرچه کارشان کوچک به نظر می‌رسد، اما تأثیرشان در معیشت محلی بزرگ و بی‌جایگزین است. وقت آن است که این ستون‌های بی‌تکیه‌گاه را نه در سایه، بلکه در مرکز توجه برنامه‌های توسعه‌ای قرار گیرند.