نئوم، رویای دور ولیعهد

آخرین وضعیت نئوم

براساس گزارش پالیسی تودیز؛ شهر نئوم با هزینه‌ای بالغ بر ۵۰۰ میلیارد دلار، محور برنامه‌های ولیعهد سعودی برای نوسازی و اصلاحات این کشور قرار دارد. این پروژه که مساحتی بالغ بر ۲۶۰۰۰ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد، در تبوک و شمال غربی عربستان در حال توسعه است و تا مرزهای اردن و مصر امتداد خواهد یافت. به باور برخی از کارشناسان، نئوم به «دبی» عربستان تبدیل و جذابیت بسیاری را به دست خواهد آورد. در هسته این پروژه «لاین» قرار دارد، شهری با محور عمودی و بدون خودرو به طول ۱۷۰ کیلومتر که برای بدون کربن طراحی شده است. پروژه‌های فرعی مانند پیست اسکی، شهر صنعتی و مجتمع جزیره‌ای نیز به معماری چندلایه نئوم کمک خواهند کرد. اما نئوم به همان اندازه که یک پروژه بوده، به یک مشکل نیز تبدیل شده است.

تحولات اخیر در مورد پروژه نئوم که مورد توجه عموم قرار گرفته است، نشان می‌دهد که این پروژه در حال تبدیل شدن به فراتر از فرآیند ساخت و ساز فنی است؛ این پروژه همچنین در مرکز فشارهای اقتصادی و سیاسی قرار دارد. صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی (PIF) که به شرکت‌های مشاوره بین‌المللی ماموریت داده تا مطالعات امکان‌سنجی پروژه The Line را انجام دهند، نشان می‌دهد که دولت سعودی در مورد امکان‌سنجی این پروژه تردید دارد. گزارش‌های مبنی بر اینکه مدیریت نئوم به دنبال اخراج بیش از هزار کارمند است، نشان دهنده تجدید ساختار اداری در این راستاست. اگرچه نئوم در ابتدا به عنوان یک ابتکار اقتصادی تصور می‌شد، اما به دلیل نقش محوری آن در چشم‌انداز ۲۰۳۰، به عنوان نمادی از آرمان‌های مدرن‌سازی عربستان نیز به بازار عرضه شد. اما تحولات اخیر با محوریت نئوم و سایر پروژه‌های عظیم نشان می‌دهد که این چشم‌انداز با سرعت پیش‌بینی شده محقق نشده است. این پروژه در معرض محدودیت‌های فنی، فشارهای مالی و تنش‌های ژئوپلیتیکی است و در نتیجه برخلاف روایت کلان آغازین، وضعیت کنونی نئوم به تصویری چندبعدی از شکنندگی تبدیل شده است.

آسیب‌پذیری‌های داخلی

کاهش شتاب در روند ساخت و ساز NEOM به دلیل مشکلات ساختاری، ریشه در ذات خود پروژه دارد. ساخت شهری با این مقیاس در آب و هوای بیابانی مانند عربستان نیازمند قابلیت‌ها، فناوری‌ها و تأمین مالی فراتر از شیوه‌های مهندسی سنتی است. دمای بالا، فرسایش شدید گرد و غبار، کمبود آب و چالش‌های توپوگرافی، پایبندی به جدول زمانی پیش‌بینی شده را دشوار کرده است. در این زمینه، طول ۱۷۰ کیلومتری پروژه لاین و ظرفیت جمعیت برنامه‌ریزی شده آن، عدم تطابق با پیشرفت حاصل شده را نشان می‌دهد.

ساخت شبکه‌های زیرساختی مناسب برای شرایط بیابانی، ادغام خطوط برق و مدیریت پایدار منابع آب، چالش‌های فنی جدی را ایجاد کرده که هنوز به طور کامل حل نشده‌اند. در این میان، جنبه مالی آسیب‌پذیری‌های نئوم اوضاع را تشدید می‌کند. اعلام صندوق سرمایه‌گذاری عمومی (PIF) مبنی بر تخمین ضرر ۸ میلیارد دلاری تا پایان سال ۲۰۲۴، نشان می‌دهد که منابع مالی محدود هستند.

عدم هماهنگی در سطح مدیریت، تغییرات مکرر در سمت‌های رهبری و فرآیندهای تصمیم‌گیری کُند، پروژه را از نظر نهادی تضعیف می‌کند.

البته پیشرفت نسبی در برخی از مناطق فرعی ثبت شده، اما انحرافات قابل توجهی از روند برنامه‌ریزی شده وجود دارد. در این راستا، اساسی‌ترین مشکلات نئوم ناشی از شکنندگی‌های داخلی است تا فشارهای ژئوپلیتیکی خارجی.

فشار تنش‌های ژئوپلیتیکی

تنش‌های اصلی در همسایگی ایران شامل بحران یمن، اختلال در تجارت دریای سرخ، درگیری در غزه، رقابت مداوم با ایران و نوسانات قیمت نفت است. از اکتبر ۲۰۲۳، حمله انصارالله یمن به کشتی‌ها و نفتکش‌های مرتبط با اسرائیل در دریای سرخ، عربستان را بر آن داشت تا تصمیم به ساخت یک کریدور تجاری زمینی جایگزین برای کاهش وابستگی خود به مسیر دریای سرخ بگیرد. اما این امر می‌تواند از نظر زمان و هزینه، راهبرد لجستیکی نئوم را به خطر بیندازد. به دلیل وابستگی به سواحل دریای سرخ و مصالح وارداتی، نئوم با مسیرهای حمل و نقل طولانی‌تر، هزینه‌های بیمه بالاتر و تأخیر در تحویل مصالح و تجهیزات مواجه است که این امر سرعت ساخت و ساز را کاهش می‌دهد. ریاض برای کاهش وابستگی خود به دریای سرخ، در تلاش است تا یک کریدور تجارت زمینی ایجاد کند که می‌تواند بار زمانی و هزینه تولید بیشتر را بر پروژه و بودجه عربستان تحمیل کند. تداوم درگیری‌ها در غزه و نگرانی‌های امنیتی فزاینده، احتیاط را در میان سرمایه‌گذاران خارجی افزایش می‌دهد. بطوریکه آن‌ها رویکردی منتظر و نظاره‌گر را در پیش گرفته‌اند که می‌تواند تأمین مالی پروژه را مختل کند. تحولات اخیر، مانند بررسی راهبردی پروژه لاین نشان می‌دهد که برنامه‌ها در حال بازنگری هستند.

بنابراین، محدودیت‌های فنی و مالی داخلی همچنان برای نئوم تعیین‌کننده هستند، همچنین تنش‌های ژئوپلیتیکی چارچوب خارجی را تشکیل می‌دهند که این محدودیت‌ها را تشدید می‌کند.

ارزیابی مودیز

تحولات اخیر نشان می‌دهد که شکنندگی‌های داخلی در نئوم توسط فشارهای ژئوپلیتیکی منطقه‌ای تشدید شده و پروژه «The Line»، هسته نمادین این پروژه، رسماً تحت بازنگری راهبردی قرار گرفته است. این امر نشان می‌دهد که جدول زمانی، مراحل و اهداف احتمالا بازتعریف شوند. یکی دیگر از عوامل تاثیرگذار ارزیابی مودیز است.

این آژانس بین‌المللی رتبه‌بندی اعتباری، پیشرفت پروژه‌های عظیم عربستان را «ناموزون» توصیف کرده که توسط محافل سرمایه‌گذاری از نزدیک رصد می‌شود. در همین دوره، تنش‌های در دریای سرخ، مسیرهای کشتیرانی دریایی را طولانی، حق بیمه شرکت‌ها افزایش و زمان تحویل را غیرقابل پیش‌بینی کرده است. تاخیر در روند تحویل مواد و تجهیزات حیاتی برای فرآیند ساخت نئوم، مستقیماً بر سرعت ساخت و ساز تأثیر گذاشته است. علاوه بر این، اطلاعات افشا شده برای عموم در مورد اقلام هزینه‌های داخلی پروژه، پرسش‌هایی را در مورد اولویت‌بندی منابع ایجاد کرده است. این تحولات نشان می‌دهد که کندی نئوم به دلیل یک عامل نیست، بلکه ترکیبی از محدودیت‌های فنی و مالی داخلی و فشارهای ژئوپلیتیکی است که یک چرخه تقویت‌کننده متقابل ایجاد می‌کنند. تصویر کلی نشان می‌دهد که این پروژه در عرصه‌ای پیچیده و تحت فشار شرایط اقتصادی و ژئوپلیتیکی در حال پیشرفت است.

آینده نئوم

رونمایی پروژه نئوم برای اولین بار در سال ۲۰۱۷، آن را به عنوان مانیفست توسعه‌ای راهبرد تحول اقتصادی و نوسازی عربستان، یعنی چشم‌انداز ۲۰۳۰، معرفی کرد. اکنون این پروژه به فراتر از یک تلاش مهندسی یا معماری تبدیل شده است. پیشرفت نئوم تحت تأثیر تلاقی عوامل داخلی، مانند محدودیت‌های ظرفیت فنی، افزایش فشار هزینه‌ها و آسیب‌پذیری‌های مدیریتی و عوامل خارجی، مانند تنش‌های دریای سرخ، تنش‌های منطقه‌ای ناشی از جنگ در غزه، و موضع محتاطانه در میان سرمایه‌گذاران، قرار دارد. این محیط ژئوپلیتیکی، فشار غیرمستقیم اما قدرتمندی را به‌ویژه از طریق اختلالات زنجیره تأمین، افزایش هزینه‌های بیمه وعدم قطعیت در تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری بر این پروژه اعمال می‌کند.

بازنگری در اهداف پروژه‌های فرعی مانند The Line و Trojena، اثرات ملموس این فشار را آشکار می‌کند. بنابراین، NEOM از یک پروژه صرفاً نمایشی که نماد توسعه اقتصادی بود، به یک میدان آزمایش چندلایه برای محدودیت‌های اقتصادی داخلی عربستان و تنش‌های ژئوپلیتیکی منطقه‌ای تبدیل می‌شود. این وضعیت به وضوح نشان می‌دهد که موفقیت پروژه‌های بزرگ نه تنها به شایستگی فنی یا ظرفیت مالی، بلکه به زمینه سیاسی و امنیتی نیز بستگی دارد. از همین روی، آینده NEOM با نحوه مدیریت این فشارها شکل خواهد گرفت.

این پروژه دیگر فقط یک طرح شهرسازی نیست، بلکه می‌تواند به نمونه‌ای تبدیل شود که فضای مانور ژئوپلیتیکی و تاب‌آوری اقتصادی عربستان را آزمایش می‌کند.

روزنامه صبح ساحل