فتح بندرعباس در ۱۲۶۴ شمسی؛ روایت یک شاهد عینی از جنگ، بی‌نظمی و پیروزی

به گزارش صبح ساحل، بندرعباس و مناطق پیرامونی آن، سال‌ها پیش از فتح، به امام مسقط اجاره داده شده بود. اما با گذشت زمان، امام از پرداخت اجاره خودداری کرد و این ناحیه را جزو حقوق سلطنتی خویش دانست. همین اختلاف، دولت ایران را به اقدام نظامی واداشت. حمله ایرانیان به بندرعباس، امام مسقط را ناچار کرد که بار دیگر قرارداد اجاره را تجدید کند و حتی مبلغی اضافه، به صورت سکه‌های طلای ماریاترز، برای جلب رضایت شاه ایران بپردازد. با این حال، به دلیل نبود نیروی دریایی مؤثر و شرایط بسیار ناسالم اقلیمی منطقه که موجب تلفات گسترده در میان نیروهای ایرانی می‌شد، واگذاری دوباره این ناحیه به اعراب، تصمیمی عقلانی تلقی شد.

آنچه این واقعه را برجسته می‌کند، گزارش شاهدی عینی به نام «فاگرگرین»، چشم‌پزشک سوئدی مقیم ایران است که حمله به بندرعباس را از نزدیک دیده بود. او در نامه‌ای که در دوم فوریه ۱۸۵۵ از بندرعباس نوشته، شرایط اسفناک سپاه ایران را شرح می‌دهد: حدود ده هزار سرباز از ایالات شیراز و کرمان که اغلب بی‌انضباط، بدتغذیه و مبتلا به تب بودند. به گفته او، نیمی از نیروها عملاً بیمار بودند و محیط بندرعباس را «جهنمی» توصیف می‌کند که توان و ثروت ایران را می‌فرسود.

پس از هشت روز استراحت، تصمیم به حمله گرفته شد؛ تصمیمی که با اختلاف و حسادت میان فرماندهان همراه بود. فاگرگرین، که تنها فرد آشنا به جغرافیای منطقه بود، نقش کلیدی در تعیین مسیر حمله ایفا کرد و نیروها را از نقطه‌ای در شمال شهر هدایت کرد که ضعیف‌ترین موضع دفاعی اعراب به شمار می‌رفت. این انتخاب، عملاً استحکامات اصلی دشمن را بی‌اثر کرد.

با وجود شلیک‌های پراکنده عرب‌ها، نیروهای ایرانی بدون تلفات جدی به نزدیکی شهر رسیدند. روایت فاگرگرین، تصویری انتقادی از شیوه جنگ ایرانیان ارائه می‌دهد؛ جنگی فاقد نظم، مهندسی نظامی و فرماندهی منسجم، اما متکی بر شجاعت فردی و تأثیر روانی. او تأکید می‌کند که روحیه سربازان می‌توانست با یک اتفاق جزئی به‌کلی دگرگون شود؛ یا به وحشت بیانجامد یا به یورش همگانی.

نقطه عطف نبرد زمانی رقم خورد که با تطمیع چند جوان داوطلب، حرکت جسورانه‌ای در کنار دیوار شهر آغاز شد. همین اقدام، موجی از پیشروی را در میان سربازان ایجاد کرد و ظرف چند دقیقه، صدها نفر به موضعی محدود هجوم بردند. این پیشروی، عرب‌ها را وادار به عقب‌نشینی کرد و در نهایت، دروازه‌های شهر گشوده شد. بندرعباس با تلفات اندک به تصرف ایرانیان درآمد.

با این حال، خشونت پس از پیروزی ادامه یافت. غارت شهر، درگیری‌های تازه در قلعه هلندی‌ها و سه روز نبرد خونین برای تصرف آن، به کشتار گسترده انجامید. بنا به برآوردها، تلفات عرب‌ها بین ۸۰۰ تا هزار نفر بود و نیروهای ایرانی نیز ده‌ها کشته و زخمی دادند.

این روایت، فراتر از یک گزارش جنگی، سندی تاریخی از ساختار نظامی، روحیه سربازان و واقعیت‌های تلخ جنگ در دوره قاجار است؛ روایتی که هم شجاعت را نشان می‌دهد و هم بی‌نظمی و هزینه‌های سنگین آن را.

منبع سایت آرموس