راهنمای استفاده ایمن از شبکه‌های اجتماعی

واقعیت این است که شبکه‌های اجتماعی بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی نوجوان امروز شده، اما این حضور می‌تواند هم فرصت باشد هم تهدید. این مقاله تلاش می‌کند راهنمایی عملی برای استفاده ایمن از شبکه‌های اجتماعی ارایه دهد؛ به شکلی که هم نیاز نوجوان دیده شود و هم امنیت و آرامش خانواده حفظ گردد.

استفاده ایمن از شبکه‌های اجتماعی یعنی چه؟

«استفاده ایمن» فقط به‌معنای نصب فیلتر یا محدود کردن زمان نیست. مجموعه‌ای از مهارت‌هاست که نوجوان و خانواده با هم تمرین می‌کنند؛ از جمله:

- حفظ حریم خصوصی (ندادن آدرس خانه، شماره تلفن، نام مدرسه و…) - شناخت مرز بین فضای مجازی و واقعی (با هرکس آنلاین بودیم، دوستِ مطمئنِ واقعی نیست) - مدیریت زمان حضور در شبکه‌ها - توان «نه گفتن» به درخواست‌های خطرناک یا آزاردهنده - و مهم‌تر از همه، داشتن رابطه‌ای امن با والدین تا نوجوان بداند در صورت مشکل، می‌تواند موضوع را بدون ترس مطرح کند. بنابراین، استفاده ایمن یک مهارت خانوادگی است، نه فقط وظیفه نوجوان یا فقط کنترل والدین.

چرا این موضوع برای نوجوان و خانواده حیاتی است؟

گزارش «کودکان در دنیای دیجیتال» یونیسف (۲۰۱۷) نشان می‌دهد که تقریبا از هر سه کاربر اینترنت در جهان، یک نفر زیر ۱۸ سال است. پژوهش‌های بین‌المللی هشدار می‌دهند که: - آزار اینترنتی (Cyberbullying)، - ارسال و دریافت تصاویر نامناسب، - تماس با افراد ناشناس - و استفاده افراطی تا حد اختلال خواب و افت تحصیلی، از مهم‌ترین خطرات این فضا برای نوجوانان است. در عین حال، همین فضا می‌تواند امکان یادگیری، خلاقیت، ارتباط با دوستان و حتی حمایت عاطفی را فراهم کند.

گام‌های کاربردی برای خانواده‌ها و نوجوانان

1. شروع با گفت‌وگو نه با تهدید: به‌جای جمله‌هایی مثل «اگر دوباره این کار را بکنی، گوشیت را می‌گیرم»، گفت‌وگو را با نگرانی خود شروع کنید: «وقتی با افراد ناشناس چت می‌کنی، نگران امنیتت می‌شوم. دوست دارم درباره‌اش با هم حرف بزنیم.» این لحن احتمال همکاری نوجوان را بسیار بیشتر می‌کند.

2. تدوین «قرارداد دیجیتال خانوادگی»: به‌صورت مشترک، نه یک‌طرفه، مواردی مانند زیر را مکتوب کنید: - زمان‌های مجاز استفاده (مثلاً بعد از انجام تکالیف) -ممنوعیت استفاده هنگام غذا خوردن یا مهمانی خانوادگی

- اصلِ «عدم انتشار عکس و اطلاعات شخصی دیگران بدون اجازه» این قرارداد را هر چند ماه یک‌بار بازبینی کنید تا با سن و نیاز نوجوان هماهنگ بماند.

3. آموزش حریم خصوصی و امنیت :به نوجوان به‌طور مشخص نشان دهید: -چطور تنظیمات حریم خصوصی را فعال کند (Private کردن صفحه، محدود کردن کامنت‌ها، بلاک‌کردن افراد آزاردهنده) -چرا نباید لینک‌ها و فایل‌های مشکوک را باز کند -در صورت دریافت پیام آزاردهنده یا درخواست نامناسب، بهترین کار «حفظ مدرک (اسکرین‌شات)، بلاک و اطلاع به والد یا فرد بزرگسال مورد اعتماد» است. گزارش‌های اتحادیه اروپا درباره «کودکان و اینترنت» نشان می‌دهد نوجوانانی که این مهارت‌ها را آموزش دیده‌اند، کمتر در معرض خطرات جدی قرار می‌گیرند.

4. تقویت سواد رسانه‌ای و عزت‌نفس: با نوجوان درباره ساختگی‌بودن بسیاری از تصاویر «بی‌نقص» در شبکه‌های اجتماعی صحبت کنید. می‌توانید با هم چند صفحه را بررسی کنید: - این عکس چقدر ویرایش شده است؟ - همه زندگی این فرد همین‌قدر بی‌نقص است؟ این کار به کاهش مقایسه‌های آسیب‌زا کمک می‌کند. همزمان، حمایت عاطفی خانواده (تشویق تلاش، نه فقط نتیجه؛ شنیدن بدون قضاوت) سپر مهمی در برابر اثرات منفی این مقایسه‌هاست.

5. نصب ابزارهای نظارتی هوشمند، همراه با شفافیت: برای کودکان و اوایل نوجوانی، استفاده از ابزارهای کنترل والدین می‌تواند مفید باشد؛ اما به‌شرطی که پنهانی نباشد. با نوجوان صادقانه توضیح دهید: «تا وقتی به یک سن و مهارت مشخص برسی، ما هم وظیفه داریم مراقب باشیم. این نظارت برای کنترل نیست، برای محافظت است.» هدف این است که نظارت، جایگزین گفت‌وگو نشود، بلکه مکمل آن باشد.

برای یادگیری و حمایت بیشتر از کجا کمک بگیریم؟

سازمان‌های معتبر جهانی منابع رایگان و قابل اعتماد در اختیار خانواده‌ها قرار داده‌اند: - یونیسف (UNICEF) در راهنماهای والدین، نکات عملی برای ایمنی آنلاین کودکان و نوجوانان ارائه کرده است. - سازمان جهانی بهداشت (WHO) در اسناد مربوط به سلامت روان نوجوانان و استفاده از صفحه‌نمایش، بر تعادل بین فعالیت بدنی، خواب و زمان آنلاین تأکید می‌کند. -انجمن روان‌شناسی آمریکا (APA) راهنماهایی برای والدین در زمینه استفاده از شبکه‌های اجتماعی، آزار اینترنتی و گفت‌وگو با نوجوان درباره خطرات آنلاین منتشر کرده است. - وب‌سایت‌هایی مانند Common Sense Media به زبان ساده، درباره اپلیکیشن‌ها، بازی‌ها و شبکه‌های اجتماعی و مناسب‌بودن آن‌ها برای سنین مختلف توضیح می‌دهند.

جمع‌بندی

استفاده ایمن از شبکه‌های اجتماعی، یعنی تبدیل این فضا از منبع تهدید به فرصت رشد و ارتباط؛ و این کار تنها با «ممنوعیت» یا «رهاکردن کامل» ممکن نیست. خانواده‌هایی موفق‌ترند که کنار نوجوان می‌ایستند، نه روبه‌روی او؛ با او درباره تجربه‌های آنلاینش حرف می‌زنند، قواعد روشن و منصفانه می‌گذارند و در عین حال، در صورت بروز مشکل، به‌جای سرزنش، حامی او می‌شوند. اگر نوجوان بداند که در هر موقعیت ترسناک یا گیج‌کننده در فضای مجازی، می‌تواند بدون ترس به خانواده مراجعه کند، بزرگ‌ترین ستون امنیت آنلاین او فراهم شده است؛ ستون اعتمادی که هیچ فیلتر و نرم‌افزاری جای آن را نمی‌گیرد.

روزنامه صبح ساحل