مرز باریک میان خدشه به حیثیت و انتساب جرم

تجربه عملی محاکم و رویه قضایی نشان می‌دهد که مرز میان این و عنوان کیفری، همواره روشن و شفاف درک نمی‌شود. در بسیاری از پرونده‌ها، شکایت‌هایی با عنوان افترا مطرح می‌گردد که در واقع، فاقد عنصر اساسی این جرم، یعنی انتساب صریح فعل مجرمانه است و صرفا در قالب توهین یا حتی بیان نظر انتقادی قابل تحلیل است.

این خط مفهومی، نه تنها موجب صدور قرارهای منع تعقیب یا تغییر عنوان اتهام می‌شود، بلکه نشان دهنده نوعی ابهام نظری در فهم دقیق جرایم علیه حیثیت است. از این‌رو سوالی که ممکن است برای بسیاری از افراد پیش بیاید این است که آیا هر سخن آزار دهنده و تحقیر آمیز، افترا محسوب می‌شود؟

جرم توهین

مطابق ماده 608 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک، چانچه موجب حد قذف نباشد مستوجب مجازات جزای نقدی درجه شش خواهد بود. از این تعریف قانونی می‌توان دریافت که توهین مفهومی عرف‌محور است؛ بدین معنا که تشخیص موهن بودن رفتار یا گفتار، نه صرفاً بر پایه برداشت شخصی بزه‌دیده، بلکه بر اساس برداشت متعارف جامعه صورت می‌گیرد. بنابراین، عبارتی که در یک بستر اجتماعی یا فرهنگی توهین‌آمیز تلقی می‌شود، ممکن است در شرایط دیگر فاقد وصف کیفری باشد.

عنصر مادی توهین، رفتار تحقیر آمیز است که می‌تواند به اشکال مختلفی بروز کند از جمله در گفتار (فحاشی، به کار بردن الفاظ رکیک)-نوشتار (پیامک، نوشته،پست در شبکه‌های اجتماعی) و در رفتار یا حرکت بدنی.

نکته قابل توجه آن است که برای تحقق توهین، انتساب جرم خاص یا فعل مجرمانه لازم نیست. صرف تحقیر شخصیت، منزلت یا شأن اجتماعی فرد کفایت می‌کند. به همین دلیل، بسیاری از رفتارهایی که واجد وصف افترا نیستند، می‌توانند در قلمرو توهین قرار گیرند. اما در رابطه با عنصر معنی جرم توهین باید گفت، این جرم از جریم عمدی است و تحقق آن مستلزم وجود سوءنیت است.

بنابراین مرتکب باید آگاه باشد که گفتار یا رفتارش موهن است و قصد انجام آن رفتار تحقیرآمیز را داشته باشد. در این جرم، سوءنیت خاص (مانند قصد انتساب جرم یا ایراد خسارت خاص) شرط نیست؛ همین‌که مرتکب عامداً رفتاری را انجام دهد که عرفاً موهن تلقی شود، عنصر معنوی تحقق می‌یابد.

جرم افترا

بر اساس ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، هر فردی که از طریق نوشتار، گفتار یا هر وسیله‌ای دیگر اقدام به نسبت دادن صریح یک عمل مجرمانه به دیگری کند، بدون اینکه قادر به اثبات صحت این ادعا باشد، مرتکب جرم افترا شده و به مجازات قانونی محکوم خواهد شد. از این تعریف قانونی، چنین برمی‌آید که افترا جرمی نتیجه‌محور و مقید به شرایط خاص است و صرف بیان یک نظر منفی یا توهین‌آمیز، بدون انتساب جرم، در قلمرو آن قرار نمی‌گیرد.

در افترا، مرتکب با نسبت دادن یک جرم مشخص و معین به دیگری، بدون آنکه قادر به اثبات آن باشد، شخصی را در مظان ارتکاب رفتار مجرمانه قرار می‌دهد؛ امری که می‌تواند اعتماد عمومی به وی را به‌طور جدی مخدوش سازد. در این جرم رفتار مرتکب باید متضمن نسبت دادن یک جرم مشخص و معین باشد؛ مانند سرقت، رشوه، خیانت در امانت یا کلاهبرداری بنابرای استفاده از تعابیر کلی، مبهم یا صرفاً اخلاقی، برای تحقق افترا کافی نیست. باید در نظر داشت که انتساب جرم باید صریح و بدون ابهام باشد. بیان احتمالی، نقل قول مشروط یا طرح سؤال، در صورتی که به‌طور مستقیم دلالت بر انتساب جرم نداشته باشد، اصولاً افترا محسوب نمی‌شود. مساله حائز اهمیت که در افترا باید به آن دقت نمود این است که ناتوانی مرتکب در اثبات صحت ادعا، جزء ارکان تحقق جرم محسوب می‌شود. در صورتی که شخص بتواند وقوع جرم منتسب را ثابت کند، رفتار او افترا تلقی نمی‌شود.

افترا و تمایز آن از بیان شکایت یا گزارش جرم

یکی از نکات ظریف و کاربردی در تحلیل افترا، تمایز آن از حق شکایت و گزارش جرم است. مراجعه به مراجع قضایی و انتظامی برای اعلام وقوع جرم، در صورتی که با حسن نیت و بر اساس ظن معقول صورت گیرد، افترا محسوب نمی‌شود؛ حتی اگر نهایتاً جرم اثبات نگردد. این تمایز، نشان‌دهنده تلاش قانون‌گذار برای جلوگیری از جرم‌انگاری بی‌رویه و حفظ حق دادخواهی شهروندان است.

توهین و افترا، اگرچه هر دو از جرایم علیه حیثیت اشخاص هستند، اما تفاوت بنیادین دارند. در واقع توهین تخریب شآن است و افترا تخریب اعتبار کیفری است. باید در نظر داشت که نادیده گرفتن این تمایز، نه تنها موجب تفسیر نادرست قانون می‌شود، بلکه امنیت حقوقی افراد را نیز با خطر مواجه می‌کند. مرز میان توهین و افترا، مرز میان تحقیر یک فرد و متهم کردن او به جرم است؛ و این مرز هر چند باریک، در حقوق کیفری تعیین کننده است.

روزنامه صبح ساحل