اقتصاد و معیشت در کوران جنگ

ایران در شرایطی خاص از تحولات منطقه‌ای به سر می‌برد؛ شرایطی که بر روند عادی فعالیت‌های اقتصادی تأثیر گذاشته است. با تشدید تنش‌های منطقه‌ای و فشارهای تحریمی، تغییراتی در چرخه‌های اقتصادی کشور مشاهده می‌شود. رکود در برخی بازارها و افزایش نرخ تورم‌ که منجر به رکود تورمی به سابقه‌ای شده است، بی‌اعتمادی نسبی در بخش تولید و تجارت و چالش‌های پیش‌روی زنجیره‌های تجاری بین‌المللی، نشان‌دهنده تأثیر این شرایط بر اقتصاد کشور است.

به تبع آن، معیشت عمومی نیز تحت تأثیر قرار گرفته است؛ بازارهای مهم از جمله طلا، خودرو و مسکن، با تغییراتی همراه بوده‌اند، خرید و فروش در برخی بخش‌ها به‌شدت کاهش یافته و نوسانات قیمتی، اعداد درستی را نشان نمی‌دهند. همچنین فاصله بین نرخ‌های رسمی و بازار آزاد نیز در بازه‌های زمانی مختلف، با تردید همراه هستند.

وضعیت تورم و قیمت کالاها در آستانه عید و شرایط ویژه نرخ تورم کلی در اقتصاد کشور تحت تأثیر تنش‌های منطقه‌ای و اختلال در زنجیره‌های تأمین، مسیری صعودی را طی کرده است. نقطه عطف این روند با حذف ارز ترجیحی در دی‌ماه جاری همراه بود؛ اقدامی که موج بی‌سابقه‌ای از تورم را در شرایط پیش‌ از‌ این بحران‌های جنگی افزود. به‌گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه‌به‌نقطه در ماه‌های اخیر از حدود ۴۲ درصد در آذرماه به ۴۸ درصد در بهمن‌ماه سال جاری رسید. این افزایش ۶ درصدی در بازه‌ای کوتاه، نشان‌دهنده شتاب تورم در شرایط حساس جنگی است.

اما افزایش نرخ تورم تنها چالش پیش‌روی اقتصاد کشور نیست. در سایه درگیری‌های نظامی، رکود اقتصادی با شدتی بی‌سابقه‌تر از سال‌های اخیر تشدید شده است. بازارها با یکی از دشوارترین دوره‌های رکودی مواجه شده‌اند که بر بسیاری از واحدهای تولیدی و خدماتی تأثیر مستقیم داشته است. طبق آمار منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری در پاییز سال جاری نسبت به پاییز سال قبل، ۰.۶ درصد افزایش یافت و از ۷.۲ درصد به ۷.۸ درصد رسید. این شاخص نشان می‌دهد که بسیاری از کسب‌وکارها با رکودی سخت و بی‌سابقه دست‌وپنجه نرم می‌کنند که منجر به کاهش اشتغال شده است.

وضعیت تولید و اشتغال

با آغاز درگیری‌های نظامی از حدود دو هفته پیش و با توجه به اینکه آمار رسمی تولید و اشتغال هنوز در گزارش‌های ماهانه منعکس نشده، اما تاثیرات اقتصادی این تنش‌ها بر تولید ملی به‌وضوح دیده می‌شود. بخش‌های وابسته به واردات مواد اولیه و قطعات حساس، به‌طور فوری با اختلال در زنجیره تأمین مواجه شده‌اند. در این شرایط، تمرکز تولیدات صنعتی به سمت صنایع نظامی، انرژی و کالاهای اساسی اولیه (مانند قند، شکر و روغن) تغییر کرده است. واحدهای تولیدی غیرضروری و فاقد تأمین مواد اولیه، با تعطیلی‌های موقت یا کندی شدید روند تولید مواجه شده‌اند. با این حال، به دلیل تازگی رویداد، آمار قطعی کاهش تولید (مانند ارقام منفی صددرصدی) هنوز در گزارش‌های رسمی نهایی نشده و بیشتر بر اساس تخمین‌های کارشناسی و کاهش سفارشات در بازار قابل استناد است. در بازار کار، پدیده‌ی «بیکاری نهفته» و کاهش ساعات کاری به‌سرعت در حال وقوع است. کارفرمایان با عدم‌قطعیت در آینده، تصمیم‌گیری برای استخدام نیروی جدید را به تعویق انداخته‌اند و بسیاری از واحدهای تولیدی در حال کاهش نوبت‌های کاری هستند. انتظارات تورمی و نگرانی از آینده، سرمایه‌گذاران را وادار به توقف سرمایه‌گذاری کرده که رکود تورمی بی‌سابقه‌ای را در بخش‌های مختلف صنعت پدید آورده است. گرچه مدیریت دولت در تامین کالاهای اساسی در شرایط جنگی تا اینجا به خوبی انجام شده، اما بخش‌های مختلف صنعتی با بحران‌های روزافزونی مواجه هستند که تاثیرات آن بی‌شک تا سال‌ها در اقتصاد کشور باقی خواهد ماند.

اقدامات حمایتی دولت؛ تسکین موقتی اما اجباری

سرنوشت رکود تورمی که در بخش‌های پیش‌تر اشاره شد، می‌تواند اقتصاد کشور را به سمت فروپاشی کامل سوق دهد. در حالی که شاید در ایام جنگ، با تزریق سرمایه از محل صندوق توسعه ملی و یا منابع دیگر، بتوان موقتاً کشور را از این فروپاشی نجات داد، اما سرنوشت اقتصاد پس از جنگ تا حد زیادی تیره و تار به نظر می‌رسد. دولت باید فوراً سیاست‌های حمایتی از قبیل تسهیلات، معافیت‌های مالیاتی، تسهیل مجوزهای کسب و کار و بازسازی مراکز پرشمار آسیب‌دیده در جنگ رمضان را دنبال کند. این موضوع گرچه در ایام جنگ بعید و سخت به نظر می‌رسد، اما دست‌کم می‌تواند مسکنی باشد تا از فروپاشی اقتصادی کشور پس از پایان جنگ جلوگیری نماید. این موضوع را باید در کنار احتمال اینکه این جنگ تا ماه‌ها طول بکشد تحلیل کرد و نمی‌توان این بسته‌های حمایتی را تماماً موکول به پایان جنگ کرد. در عین حال، می‌توان از برخی تجربه‌های اقتصادی موفق هشت سال دفاع مقدس نیز مانند ستاد بسیج اقتصادی یا کوپن‌های کالاهای اساسی، برای کاهش فشار فزاینده بر مردم و بنگاه‌های اقتصادی نیز بهره گرفت‌.