پشه‌ای با چاشنی انگل

مهمان ناخوشایند

مالاریا یک بیماری جدی و گاهی تهدیدکننده زندگی محسوب می‌شود. این بیماری، از طریق نیش پشه‌های آنوفل آلوده، منتشر می‌شود. مالاریا در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری شایع است.

در ایران این بیماری بیشتر در مناطق جنوب شرقی به ویژه استان سیستان و بلوچستان (ایرانشهر، سراوان، چابهار)، بیش از سایر مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری دیگر ایران شیوع دارد. هرمزگان و بوشهر نیز از مناطقی هستند که در آن‌ها ابتلا به مالاریا گزارش می‌شود اما به نسبت سیستان و بلوچستان موارد ابتلا کمتر است. البته در بخش‌هایی از فارس، کرمان و مناطق دیگری از ایران نیز ابتلا وجود دارد ولی میزان کمتری را به خود اختصاص می‌دهد. برخی آمارها حاکی از آن است که تعداد قابل توجهی از موارد ابتلا به مالاریا در ایران، به اتباع خارجی (به ویژه کشورهایی چون پاکستان و افغانستان) مربوط می‌شود. البته برخی از ساکنان مناطق مرزی که به این کشورها در رفت و آمد هستند نیز، ممکن است به مالاریا مبتلا شوند. سفر به مناطق دیگر جهان که شیوع مالاریا در آن‌ها بالاست نیز، می‌تواند با ابتلا به مالاریا همراه باشد.

مالاریا توسط گروهی از انگل‌ها به نام پلاسمودیوم ایجاد می‌شود. عامل اصلی مالاریا در ایران، انگل پلاسمودیوم عمدتا گونه ویواکس (Plasmodium vivax) است. این گونه می‌تواند در کبد زندگی کند و ماه‌ها یا سال‌ها پس از نیش آلوده، باعث عود بیماری شود. البته گونه دیگری به نام پلاسمودیوم فالسیپاروم نیز در ایران وجود دارد که کشنده‌تر و با عوارض وخیم‌تری است اما به اندازه گونه یاد شده قبلی شایع نیست.

بدن تحت فرمان یک پشه!

پشه آنوفل زمانی آلوده خواهد شد که فرد مبتلا را نیش بزند یا از او خون بخورد. پس از یک هفته از نیش زدن فرد آلوده، پشه دارای انگل در بزاق خود است و از این طریق فرد بعدی که نیش زده می‌شود، مبتلا خواهد شد. زمانی که انگل‌ها وارد بدن می‌شوند به کبد می‌روند و در آن‌جا تکثیر می‌شوند. بعد از آن وارد خون خواهند شد و در آن‌جا نیز تکثیر (غیر جنسی) می‌شوند. در نتیجه این اتفاق، هر گلبول قرمزی را که آلوده می‌کنند از بین می‌برند و منجر به علائم بالینی مالاریا می‌شوند.

همان‌طور که اشاره شد، گزش توسط پشه آنوفل آلوده از مهم‌ترین موارد ابتلا به مالاریا است. با این حال در موارد بسیار نادر، به اشتراک گذاشتن سوزن یا سرنگ‌های آلوده به خون (در صورت استفاده فرد مبتلا)، ممکن است باعث ابتلا به مالاریا شود. همچنین در موارد دیگر، انتقال از مادر باردار آلوده به جنین یا حین زایمان نیز می‌تواند دلیلی برای ابتلا باشد که البته این مورد نیز نادر است.

رنگ رخساره خبر می‌دهد...

به طور کلی، علائم معمولا حدود 4 تا 10 روز پس از نیش آلوده شروع می‌شوند. تب بالا، لرز، تعریق، تهوع یا استفراغ، سردرد، اسهال، بدن درد و خستگی مفرط، برخی از علائم هستند. علاوه بر این، زردی پوست، نارسایی کلیه، گیجی، تشنج و گاهی تشنج‌های شدید از علائم دیگر مالاریا محسوب می‌شوند. در برخی موارد شدید، حتی احتمال بروز مرگ نیز وجود دارد. علائم مالاریا در ابتدا چندان شدید نیست و علائمی چون سرماخوردگی یا آنفلوآنزا دارد. بنابراین در ابتلا ممکن است تشخیص آن دشوار باشد. باید توجه داشت که علائم مالاریا همیشه طی 2 هفته ظاهر نمی‌شوند و همان‌طور که اشاره شد ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها علائمی ایجاد نکند.

همیشه عجله بد نیست

مالاریا می‌تواند به سرعت شدت یابد بنابراین دریافت مراقبت‌های پزشکی در اسرع وقت مهم است. آن دسته از افرادی که به مناطق با شیوع بالا سفر کرده‌اند باید این مسئله را به پزشک خود اطلاع دهند. مواردی چون اختلال در هوشیاری، تشنج، مشکل در تنفس، خستگی و بی‌حالی شدید، خونریزی غیر عادی، ادرار تیره یا خونی، زردی چشم و پوست را نباید نادیده گرفت و مراجعه به اورژانس در چنین شرایطی ضروری است. تشخیص مالاریا تخصصی است و طیف وسیعی از آزمایش‌ها و داروهای خاص تشخیصی را در برمی‌گیرد.

ترسناک ولی قابل درمان

درمان مالاریا به عوامل بسیار زیادی بستگی دارد. برای مثال، گونه انگلی که فرد به آن مبتلا شده است، بر روند درمان تاثیر می‌گذارد. از دیگر مواردی که روی نوع درمان تاثیر می‌گذارد، شدت علائم است. منطقه جغرافیایی ابتلا نیز بر داروهایی که موثر واقع می‌شوند، اثر می‌گذارد. عوامل دیگری چون سابقه قبلی ابتلا، سن ، بارداری و...، در تصمیم‌گیری درمان و انتخاب داروها در نظر گرفته خواهند شد. افرادی که به مالاریا مبتلا می‌شوند ممکن است دوباره به آن مبتلا شوند. برخی از گونه‌های انگل، باعث بروز شکل ضعیف‌تری از بیماری می‌شوند که می‌تواند تا مدت طولانی ادامه یابد یا در آینده عود کند.

خطرهای تهدیدکننده

مالاریا می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند. کودکان و نوزادان، افراد مبتلا به اچ.آی.وی و مبتلایان به ایدز، افراد باردار و مسافرانی که در مناطق بدون مالاریا زندگی ‌ می‌کنند، علاوه بر اینکه در معرض خطر بیشتر برای ابتلا قرار دارند، با خطر بیشتری در رابطه با عوارض وخیم مواجه خواهند شد. کما، افت قند خون شدید، مالاریای مغزی (آسیب مغزی ناشی از تورم)، نارسایی کبد، کلیه و طحال از عوارض جدی محسوب می‌شوند. علاوه بر این، کم‌خونی به دلیل از دست دادن گلبول قرمز زیاد و ادم ریوی (جمع شدن غیر عادی مایع در کیسه‌های هوایی ریه) از عوارض دیگر به حساب می‌آیند.

الفبای مسافرت

آن دسته از افرادی که به مناطق با شیوع بالای مالاریا سفر می‌کنند، باید به چند مسئله توجه داشته باشند تا احتمال ابتلای آن‌ها کاهش یابد. برای مثال، پوشیدن لباس‌های بلند (شلوار و پیراهن) و استفاده از کلاه می‌تواند مفید باشد. اسپری پرمترین (در داروخانه‌ها موجود است) برای روی لباس‌ها را نیز نباید از یاد برد. قسمت‌هایی از پوست که در زیر لباس قرار ندارند، باید به اسپری دافع حشرات مخصوص پوست آغشته شوند. استفاده از پشه‌بند در فضای آزاد از اهمیت بالایی برخوردار است. در برخی موارد پزشک ممکن است در صورت صلاح‌دید، داروهای پیشگیری تجویز کند. افراد آسیب‌پذیر مانند خانم‌های باردار بهتر است تا جای ممکن از سفر به مناطق با شیوع بالا خودداری کنند و خانم‌هایی که ساکن مناطق با شیوع بالا هستند، مراقبت‌های لازم را انجام دهند.

پشه در کمین

بر خلاف تصور قدیمی، پشه آنوفل دیگر فقط در برکه‌ها و رودخانه‌ها زندگی نمی‌کند و امروزه در هر جایی که آب راکد وجود داشته باشد، حتی به اندازه یک زیر گلدانی یا لاستیک کهنه، این پشه می‌تواند رشد و نمو کند. بنابراین برای جلوگیری از مالاریا، باید تمام ظروف و مکان‌های جمع‌آوری آب در حیاط، پشت‌بام، اطراف خانه و ...، را تخلیه کرد یا حداقل درپوش برای آن‌ها در نظر گرفت. به طور کلی، سیستم بهداشت ایران برای مبارزه با مالاریا 3 اقدام اصلی را دنبال می‌کند. اول اینکه تمام خدمات تشخیصی و درمان این بیماری در سراسر کشور رایگان است. علاوه بر این، در مناطق پر خطر مانند جنوب شرق کشور، دیوارهای داخلی خانه‌ها با حشره‌کش سمپاشی می‌شوند و پشه‌بندهای آغشته به سم به صورت رایگان در اختیار مردم قرار می‌گیرد. یک مطالعه نشان می‌دهد که در جاسک با وجود آگاهی مردم از خطرات مالاریا و نحوه پیشگیری، استفاده از این نوع پشه‌بند تنها حدود 17 درصد بوده است. از آن‌جایی که بیشتر موارد ابتلا به مالاریا توسط مسافران از کشورهای همسایه وارد می‌شود، مراقبت‌های بهداشتی در مرزهای زمینی و هوایی انجام می‌گیرد.

منابع:webmd.com،WHO.int،CDC.gov