مهمانان ناخوانده در کمین افسون های جزیره رنگین کمانی

 صبح ساحل ، اجتماعی - با وجود این همه مهمان ناخوانده ای که افسون های جزیره رنگین کمانی را به کمین نشسته اند، آیا نباید از احتمال وقوع فاجعه زیست محیطی طی سالیان نه چندان دور در مهم ترین گنبدهای نمکی دنیا و از دیدگاه زیبایی شناسی بی رقیب ترین تابلوی نقاشی خالق طبیعت سخن بگوییم. حتی اگر چندان اهل گشت و گذار دریایی هم نباشید، حتما نام جزیره هرمز برای یک بار هم که شده به گوشتان خورده است؛ سرزمینی که شگفتی زمین شناسی ایران و جهان محسوب می شود. جزیره ای در بیخ گوش بندرعباس در مرکز استان هرمزگان. جایی که خاک سرخ و کوه های رنگارنگ گرد هم آمده اند تا یکی از عجایب خلقت به وجود آید؛ خلیج فارس جزایر متعددی دارد اما هرمز منحصر به فرد ترین آنهاست و این را به خاک رنگین کمانی اش مدیون است. محققان زمان تولد این جزیره کهنسال را به دوره نخستین زمین شناسی مربوط می دانند که بر همین اساس، این سرزمین رنگارنگ، سنی افزون بر 500 میلیون سال در شناسنامه خود دارد. چندین دوره زمین شناسی سپری شد، دایناسورها منقرض شدند، گونه های جانوری تکامل یافتند، گیاهان بر سطح خشکی ها روییدند و کوه ها از زیر آب سر برآوردند، توده های نمک لابلای گسل ها را درنوردیدند و با خود از هر لایه زیرین زمین کانی های مختلفی را به ارمغان آوردند تا توده گنبدی بیضی شکل نمک از  دامن خلیج فارس سربرآورد و طی 20 هزارسال اخیر نیز شکل و شمایل امروزین به خود بگیرد. اگر چه همه سوی هرمز همانند همه جزیره ها به آب می رسد اما خشکی برآمده اش توده بزرگ نمکی است؛ نه سنگ و خاک.با گذشت میلیون ها سال و چندین دوره زمین شناسی، اما زمان حاضر روزگار بدی برای این جزیره پیر ایرانی به شمار می رود. "فاجعه زیست محیطی" شاید بهترین تعبیری باشد که بتوان آن را برای حال و روز سالیان اخیر جزیره هرمز بکار برد؛ جزیره پیر خلیج فارس آنچنان پریشان است و وضع ظاهریش بهم ریخته که برای آبروداری، صورت خود را با سیلی سرخ نگه داشته است؛ هر چند محققان زمین شناسی چهره گلگونش را به قرمزی خاک آتشین رنگ موجود در آن منتسب می کنند اما دوستداران محیط زیست باور دیگری دارند. آنان معتقدند که طبیعت این جزیره دیگر به دلیل بی توجهی های صورت گرفته و تاخت و تاز عوامل انسانی در این سرزمین، با واژه پرمعنایی همچون "بکر و دست نخورده" چندان قرابتی ندارد

 طلای سرخ جزیره؛ ثروتی که سالهاست غارت می شود

 خاک سرخ هرمز ارزش اقتصادی بالایی دارد؛ تا همین چند سال قبل، هزاران تن از این خاک گرانبها به کشورهای دیگر صادر می شد تا در صنایع مختلف رنگ سازی، لوازم آرایش، شیشه و سرامیک سازی از آن استفاده کنند. البته آخرین خبرها- درست یا غلط- از کم شدن این صادرات بی رویه حکایت می کند؛ صادراتی که اگر بخواهد ادامه یابد، به از بین رفتن خاک سرخ هرمز می انجامد.از سوی دیگر، طبق بررسي هاي انجام شده توسط مركز تحقيقات محيط زيست دريايي هرمز، معلوم شده است كه ذرات خاك سرخ پراکنده شده در هوا که ناشی از برداشت غیراصولی از بزرگترین معدن خاک سرخ کشور در این جزیره می باشد، بر سلامت هوای پاک منطقه اثر گذاشته و باعث كاهش شفافيت و نفوذ نور شده است كه به طور غير مستقيم بر جوامع زنده منطقه اثر مي گذارد. طبق گزارش كارشناسي اداره كل حفاظت محيط زيست هرمزگان جهت برگشت پذيري این وضعیت به حالت نرمال اوليه يك زمان حداقل 5 ساله مورد نياز خواهد بود و در درازمدت باعث افزايش فلزات سنگين در منطقه مي شود. همچنين با توجه به اينكه معدن خاك سرخ در جنوب هرمز قرار دارد و كارخانه و محل دپوی خاك سرخ و اسكله تخليه و بارگيري آن در شمال هرمز واقع شده، تخريب فضاي سبز و پوشش گياهي مسير اوليه حمل مواد از معدن را در پی داشته و اين مواد بر اكوسيستم خشكي و گياهان منطقه اثر گذاشته است كه البته طبق ارزیابی کارشناسی، طي يك مدت زمان 2 ساله برگشت پذير خواهد بود .از سوی دیگر، فقدان محوطه سازي و فضاي سبز و حصار مناسب در اطراف محدوده معدن باعث افزايش فرسايش در منطقه شده است همچنين با ايجاد گودالي عميق، بدون هيچ مديريتي جهت بهبود منظر آنجا، شكل زمين به فرمی ناخوشایند  و دلخراش تغيير يافته است.نامناسب بودن انبار مواد معدني شركت در داخل شهر (همجوار قلعه پرتغالي ها و منازل مسكوني )، تخريب اثر تاريخي قلعه پرتغالي ها به دليل تردد تخليه و بارگيري مواد را به دنبال داشته است. علاوه بر این مسایل، اسكله مواد معدني خاك سرخ نیز متأسفانه در محدوده شهر واقع شده كه كودكان از آن محل جهت شنا در سواحل شهر هرمز استفاده مي کنند.متوقف شدن فعاليت های معادن خاك سرخ جزيره هرمز، گرچه ممكن است خسارت اقتصادي محدودي به برخي از ساكنان جزيره تحميل نموده باشد، اما ناديده گرفتن ملاحظات زيست محيطي خسران بيشتر و ماندگار تري را بر آيندگان به دنبال دارد. بر همین اساس تا زمانی که بهره برداري از اين معدن با ملاحظات محيط زيستي همراه نباشد، توسعه و تداوم چنين فعاليتي به هیچ وجه قابل پذیرش نیست. زیرا در حال حاضر بخش هايي از جزيره هرمز از اين رهگذر با آسيب هاي زيادي مواجه شده كه ناموزون شدن سيماي فيزيكي و طبيعي جزيره و دگرگون شدن زيستگاه هاي طبيعي و تغيير كيفيت آب هاي ساحلي نمونه اي از اين پیامدهای ناخوشایند به شمار می رود.

  معادن جدید؛ آتشی به خرمن بهشت زمین شناسی ایران

 نقاش طبیعت هنرنمایی خود را در گنبد نمکی 6 هزار متری به رخ آدمیان کشیده، تنوع رنگی سنگ های کنده شده از لایه های مختلف اعماق زمین توسط توده های نمک آن قدر زیاد است که هرمز را به زیباترین و کم نظیرترین گنبد نمکی در دنیا تبدیل کرده تا جایی که از آن به آزمایشگاه سنگ شناسی یاد می کنند. این جزیره به تعبیری دیگر موزه کانی های جهان نیز قلمداد می شود؛ یعنی همان عناصر اولیه ای که از مجموع آنها، سنگ ها شکل می گیرند. کانی ها برای زمین شناسان بسیار با ارزشمند چرا که از طریق مطالعه آنها نه تنها پی به ماهیت آن سنگ می برند و می توانند ترکیب کلی سنگ های منطقه را به دست آورند؛ بلکه می توانند رابطه خویشاوندی بین لایه های زمین شناسی یک منطقه را هم با مناطق دورتر بیابند شاید این مطالعات به نتایج شگفت آوری هم برسند. هرمز از این نظر یک آزمایشگاه تمام عیار است؛ جزیره ای است که ده ها نوع کانی را در خود جا داده تا سنگ های این جزیره زیبا از آن ها شکل بگیرد. این کانی ها با خرد شدن سنگ های قدیمی و جریان آب باران به رودخانه ها و سپس دریاها رسیده و در آنجا رسوب می کنند، طی سال ها به هم می چسبند و سنگ های رسوبی را شکل می دهند. اتفاقات مختلف زمین شناسی سبب شده تا جنوب جزیره هرمز مملو از خاکی باشد به رنگ سرخ که بومی ها آن «گِلَک» می نامند؛ همان منطقه ای که به «گل اخری» یا کانسار خاک سرخ مشهور است. کانسار تجمع مواد معدنی در یک نقطه است که در وقت استخراج، معدن نامیده می شود.در میان اهالی جزیره حرف و حدیث هایی راجع به کشف و راه اندازی معادن جدید از جمله معدن آهن شنیده می شود که احتمال صدور مجوز برای استخراج آن شدت نگرانی های طرفداران محیط زیست برای سرنوشت آینده جزیره هرمز را مضاعف کرده است. باتحقق این امر شاید تجربه ای تلخ تر از معدن خاک سرخ در انتظار جزیره و ساکنانش باشد.

  هجوم زباله ها به ساحل؛ بلای جان اکوسیستم حساس جزیره 

 جزيره هرمز در دهانه رودخانه هاي شور، شيرين، ميناب، حسن لنگي و جلابي قرار گرفته و بر همین اساس، ناحيه بين جزيره تا سرزمين اصلي از جمله نقاط بسيار مهم زيستگاهي در خليج فارس محسوب مي شود. وجود جنگل هاي مانگرو و مصب رودخانه ها در منطقه باعث افزايش تنوع و تراكم آبزيان شده است كه در نتيجه آن نيز فعاليت هاي صيادي به منظور بهره برداري افزايش مي يابد. هجوم شناور هاي صيادي كه بخش غالب آنها متعلق به ساکنان محلات ساحلی بندرعباس هستند، باعث تراكم شناور ها در اين محدوده و افزایش آلودگی های ناشی از ترددهای غیراستاندارد دریایی شده است.تخليه زباله شامل شيشه، بطري پلاستيكي، كيسه پلاستيكي، ظروف فلزي حامل روغن موتور، طناب پلاستيكي، تورهاي مستعمل صيادي، ضايعات صيد و ... ، همچنین تخليه آب موتور خانه لنج ها (آب خن )، تخليه روغن موتور مستعمل، رها سازي كالاهاي قاچاق از جمله كارتن، پلاستيك هاي حامل آنها، لاشه حيوانات قاچاق و... امري معمول در آب های ساحلی جزیره هرمز به شمار می رود. این کار باعث شده تا گوشه گوشه ساحل زیبای این جزیره به محل دپوی زباله ها و ضایعات پلاستیکی بازگشت ناپذیر به طبیعت تبدیل شود که علاوه بر تخریب جلوه بصری ساحل، زیست و زاد ولد گونه های در حال انقراض و در معرض خطر جانوری همچون لاک پشت پوزه عقابی را نیز به مخاطره انداخته است.

  خاک های رنگین کمانی؛ مداد رنگی هنرمندان یا سرمایه ای برای آیندگان؟

 هرچند چهره گلگون هرمز شهره آفاق شده اما این جزیره، بهشت رنگ هاست. مجموع رنگ های این جزیره حاصل یک ترکیب شیمیایی است؛ حاصل یک اتفاق؛ اتفاقی از ترکیب کانی های مختلف برای شکل گیری سنگ، رنگ های هرمز یا به صورت خاک و کلوخند یا به صورت سنگ هایی محکم. البته هرمز سنگ های فلزی هم دارد. این جزیره دارای خاک های رنگی بسیاری است که در کنار یکدیگر طیف وسیعی از رنگ های سفید زرد، نارنجی، قرمز، قهوه ای، سبز و حتی طلایی ایجاد می کند. هرمز رنگ های شمارش ناپذیری دارد که از طیف رنگی گرم تا سرد را شامل می شود؛ یعنی همه رنگ هایی که یک هنرمند برای کشیدن تابلوی نقاشی خود به آنها نیازمند است. همین تابلوی نقاشی است که نه تنها زمین شناسان، هنرمندان و گردشگران ایرانی را مبهوت خود کرده؛ بلکه هر هنرمندی را که به ایران آمده، مجذوب خود کرده است. حدود شش هفت سالی است که هرمز به پاتوق علاقمندان شاخه ای از هنر مدرن با عنوان "هنر محیطی" تبدیل شده است؛ رویدادی که نمود رسانه ای و تبلیغاتی آن بیشتر در قالب پروژه سریالی فرش های خاکی ظهور و بروز یافته است؛ بزرگترین، منحصربفردترین، و ده ها عنوان دهن پرکن با پسوند "ترین" دیگر. گویا گردانندگان این پروژه هنری در هرمزگان قصد دارند تا با اجرای چنین گردهمایی های سالیانه ای در قالب یک آیین فرهنگی(!) ایستادن بر بلندای شانه های نحیف گنبد نمکی هرمز را تداوم بخشند.هرچند تاکنون انتقاداتی جدی و گسترده از سوی فعالان زیست محیطی به نحوه اجرای چنین پروژه هایی در محافل مختلف هنری، رسانه ای و  علمی مطرح شده اما برآیند کلی فعالیت های تبلیغاتی- رسانه ای در این رابطه بیشتر در جهت تشویق و تدوام چنین حرکت های چالش برانگیز زیست محیطی بوده است.متأسفانه به دلایلی که هنوز هم چندان مشخص نیست، فضای آرام و معقولی برای نقد موشکافانه و آسیب شناسانه ابعاد زیست محیطی پروژه فرش خاکی در استان هرمزگان به عنوان پایگاه اصلی این چنین رویدادهای هنری خبرسازی فراهم نشده است. در این هنگامه های و هوی، اما آنچه زیر دست و پای همگان له شده، یا به تاراج رفته و یا روانه آب های ساحلی خلیج فارس شده، کانی های کمیاب جزیره هرمز به عنوان مهم ترین ثروت های خدادادی این سرزمین است.

هر چند عده ای معتقدند هرساله چهار یا پنج تن از انواع طیف های رنگی خاک جزیره اگر هم فدای یک اثر جهانی هنری شود، قابل اغماض است اما حرص و ولع نهادها و دستگاه اجرایی استانی و فرااستانی برای نقش بستن انواع نقشه ایران، آرم و لگوی سازمانی و ... بر سطح گوشه ای زمین خدا از یک سو و از سوی دیگر، رغبت روزافزون مسافران و ساکنان جزیره به سوغات بردن این هدیه خدادادی همه و همه باعث شده تا هر ساله قطعاتی از پیکر گلگون جزیره هرمز به یغما برود،فرسایش خاک شدت بیشتری به خود بگیرد؛ اما انتظار هم این باشد که هیچ کس را ازاین ماجرا کک نگزد.امپراتوری گلخانه ای فیس بوک و دیگر شبکه های مجازی و حتی برخی رسانه های رسمی متأسفانه جولانگاه افرادی شده که هریک در قامت تئوریسین های هنری خود را مبدع یا میراث دار بزرگترین فرش خاکی جهان می پندارند و  هر سال رکورد گذشته خود را چندده و شاید چندصدمتری بیشتر ارتقا می دهند.این درحالی است که فعالان اصیل زیست محیطی استان چندان علاقه ای برای ورود به چنین جدال های زرگری در بین جماعت هنرمند ندارند و آن را نوعی دعوا بر سر لحاف ملا می دانند، اما تقسیم بندی منتقدان و موافقان پروژه فرش خاکی به طرفداران آقای فلانی و یا جناب بهمانی حربه ای است از سوی حامیان احساساتی این پروژه برای گل آلود کردن آب؛ اقدامی ناجوانمردانه و نابخردانه که تنها دود آن به چشمان محیط زیست جزیره هرمز و  طرفداران این گونه مباحث غیرکاسبانه ای می رود.

  ساخت و سازهای غیرمجاز ؛ ساحل جزیره هرمز هم حراج می شود

 طی یکی دوسال گذشته که بحث الحاق جزیره هرمز به منطقه آزاد قشم قوت گرفته و طی ماه های اخیر نیز پرونده این طرح روی میز اهالی بهارستان باز است، عده ای برای تصاحب شبانه سواحل و اراضی بکر جزیره هرمز دندان تیز کرده اند. حتی برخی ها نیز چند قدم جلوتر رفته و با احداث سازه هایی ناهمگون با اقلیم و معماری سنتی جزیره در سواحل جنوبی آن با کاربری گردشگری (از جمله منطقه ای پرتگاهی و مرتفع که با عنوان بام خلیج فارس بین اهالی جزیره مشهور است) میخ خود را زودتر از بقیه بر تابوت خونین رنگ هرمز کوبیده اند. تجربه تخریب سواحل بکر خلیج فارس، خشک کردن ساحل و دست درازی به حریم دریا را طی سالیان پایانی دولت گذشته در سواحل جزایر کیش و قشم به کرات شاهد بوده ایم؛ این پدیده آنچنان جنجال آفرین شد که حتی پای مراجع نظارتی همچون سازمان بازرسی را نیز به پرونده آن باز کرد.اما در پهنه سرزمین رنگین کمانی هرمز، گویا عده ای با علم کردن شعار توسعه گردشگری جزیره به دور از چشم مراجع نظارتی و بدون طی کردن مراحل اخذ مجوزهای زیست محیطی، کلنگ تخریب سواحل این جزیره را بر زمین زده اند و هیچ فریادی و اعتراضی هم از کسی بلند نمی شود.

  کهور پاکستانی؛ سبزجامگانی که انگل حیات درختان بومی شده اند

 موضوعی که در این بین کمترین انگشت اتهام به سوی آن نشانه رفته است، تکثیر قارچ گونه گیاهان غیربومی و مهاجم در سطح تمامی اراضی این جزیره به ویزه "کهور پاکستانی" است؛ گیاهی فریبنده که به دلیل سبزجامه بودن در تمامی فصول و همچنین به علت برخی محاسبات غلط کارشناسان منابع طبیعی برای گسترش جنگلکاری و همچنین بیابانزدایی در جنوب کشور در سطح وسیعی بساط آن گسترده شد؛ کهور پاکستانی مدت هاست که به صورت چراغ خاموش در جای جای جزیره رنگین کمانی هرمز ریشه دوانده و به انگلی برای تدوام حیات گیاهان بومی جزیره تبدیل شده است.این گونه گیاهی که عامه مردم را با جامه سبزرنگ و همیشه بهاری خود فریب می دهد و آنان را شیفته جلوه ظاهری خود می کند، تا بدانجا تکثیر شده که فضای چندانی برای تنفس و رشد و نمو کهور و کرت و کنار – از اصیل ترین گونه های گیاهی جزایر خلیج فارس- باقی نمانده است؛ گویا گیاهان بومی جزیره نیز هر شب کابوس تهاجم مرگ آفرین این مهمان ناخوانده را به خواب می بینند.

  جبیرهای در معرض انقراض؛  نماد حیات وحش هرمز روبه نابودی است

 جبیر از کوچکترین اعضای خانواده آهوان بشمار می آید که زیستگاه جنوبی آن در جزیره هرمز و تعدادی از جزایر دیگر خلیج فارس همچون قشم، لارک و هنگام نیز وجود دارد. این جانور که از پستانداران تحت حمایت سازمان محیط زیست در ایران به شمار می رود، بر خلاف شکل ظاهری نحیف و شکننده اش از مقاوم ترین حیوانات  جهان محسوب می شود؛ به گونه ای که حتی قادر است در مناطق بسیار گرم کویری که فاقد آب و علوفه کافی است نیز به آسانی زندگی کند. در جزایر خلیج فارس از جمله هرمز جبیرها آب مورد نیاز بدن خود را از سرشاخه ها و برگ های همیشه سبز در ختان آکاسیا- در گویش محلی کرت- تامین می کنند.طی سالیان اخیر، این جانور به علت تعقیب و شکار بی رویه، زنده گیری برای فروش غیرقانونی به شیخ نشینان جنوبی خلیج فارس، بروز بیماری های ناشناخته، جدال با سگان ولگرد جزیره و همچنین تخریب مناطق زیستگاهی آن به دلیل دستکاری های غیراصولی طبیعت همچون استخراج معادن، راه سازی و گسترش بی رویه گونه مهاجم کهور پاکستانی، نسلش در معرض خطر انقراض قرار دارد.بی توجهی ها به سرنوشت این گونه جانوری که به نوعی نماد حیات وحش جزیره هرمز نیز قلمداد  می شود، تا بدانجاست که تاکنون هنوز آمار و اطلاعات دقیقی از وضعیت این پستاندار زیبا و دوست داشتنی در جزیره هرمز وجود ندارد.    

  طرح الحاق به منطقه آزاد؛ پازل تخریب محیط زیست جزیره کامل می شود؟

 از آنجايي که جزاير داراي کارکرد بوم شناختی (اکولوژیکی) منحصر به فردي نسبت به اکوسيستم هاي مشابه خود در خشکي ها هستند، بسته بودن زیست بوم این مناطق باعث شده تا در روند تکامل، سيري خاص طي شود به همين جهت تمامي سطوح بوم شناختی آن نوعي شاخص زيستي محسوب مي شوند. از طرفي قرار گرفتن در ميان دريا باعث مهيا شدن مناطقي کم عمق در سواحل آنها براي حضور بانک هاي زيستي همچون آبسنگ هاي مرجاني، بسترهاي علفي، جلبکي، محل زادآوري آبزيان ومحيط هاي پرورشي شده است که از جمله زيستگاه هاي حساس ساحلي و دريايي محسوب مي شوند و بالقوه جاذب طبيعت گردان هستند. از سوي ديگر وفور منابع طبيعي، گونه های خاص حيات وحش و فرصت هاي اقتصادی معدنی و شيلاتي و حتی برپایی جشنواره های هنری در جزیره هرمز باعث شدت گرفتن حضور فعاليت هاي انساني به ویژه گردشگران غیرسازماندهی شده در این جزیره گردیده و در نتيجه شکل گیری توسعه مغایر با اصول زیست محیطی، فشارهايي را بر زیست بوم جزیره به دنبال دارد که مي تواند بر جاذبه هاي طبيعي منطقه آثار جبران ناپذیری بگذارد.این روند بحران آفرین زمانی شدت بیشتری به خود می گیرد که گویا قرار است این جزیره به عنوان بخش الحاقی منطقه آزاد قشم ایفاگر شکلی جدید از توسعه گردشگری و اقتصادی در منطقه باشد؛ آنگونه که رسانه های مختلف اخیراً گزارش داده اند به منظور رفع مشکلات معیشتی و اقتصادی ساکنان این جزیره فقرزده، طرح منطقه آزادی تجاری و گردشگری شدن آن در کمیسیون های تخصصی مجلس در دست بررسی است. طرحی که هم اکنون باید الزامات زیست محیطی آن بر دوستداران زیست محیطی روشن و شفاف شود. در شرایطی که همسایگان جنوبی ایران برای جذب گردشگران داخلی و خارجی با هزینه کردن میلیاردها دلار در حال ساخت سازه هایی مخرب محیط زیست با عنوان جزیره مصنوعی در دامن نیلگون خلیج فارس هستند، در سرزمین شمالی این خطه جزایری بکرو زیبا وجود دارند که تعدادی از آنها همچون جزیره هرمز شاهکار خالق طبیعتند، اما افسوس که عده ای از آدمیان-دانسته یا ندانسته- کمر به نابودی آن بسته اند و مسئولانش هم یا در خواب زمستانی اند و یا با سرکوب وجدان خویش، خود را به خواب زده اند! با کنارهم قراردادن این قطعات به ظاهر پراکنده و شاید هم نامربوط، می توان پازل چهره تخریب شده محیط زیست جزیره هرمز را در ذهن خود تکمیل کنیم؛ حال این سوال مطرح می شود که با وجود این همه مهمان ناخوانده ای که افسون های جزیره رنگین کمانی را به کمین نشسته اند، آیا نباید از احتمال وقوع فاجعه زیست محیطی طی سالیان نه چندان دور در مهم ترین گنبد نمکی دنیا و یکتاترین تابلوی نقاشی خالق طبیعت سخن بگوییم.