تضاد میان طرح و واقعیت تاب‌آوری شهری

مفهوم تاب‌آوری شهری در اقلیم هرمزگان معنای خاصی دارد. شهری تاب‌آور باید بتواند در برابر گرمایش فزاینده، کمبود آب، و مهاجرت‌های درونی مقاومت نشان دهد؛ نه فقط از طریق زیرساخت فیزیکی، بلکه با توان تطبیق اجتماعی و اقتصادی. شهر جدید علوی، با مساحتی گسترده و موقعیتی استراتژیک در شمال بندرعباس، از نظر مکان‌یابی فرصت مناسبی برای توسعه‌ی کنترل‌شده داشت. با این حال، روند رشد کالبدی آن در سال‌های اخیر بیشتر به توسعه‌ی انبوه مسکن شباهت یافته تا شکل‌گیری یک «شهر پایدار».

از دید اقلیمی، این شهر می‌توانست آزمایشگاهِ طراحی سازگار با شرایط گرم‌مرطوب باشد. ارتفاع زمین، فاصله از دریا، و جریان بادهای شمالی امکان مناسبی برای طراحی مبتنی بر تهویه‌ی طبیعی فراهم می‌کرد. اما در عمل، بسیاری از واحدهای ساخته‌شده در مراحل نخست طرح، بدون توجه به جهت‌گیری بنا، سایه‌اندازها یا کیفیت فضاهای باز طراحی شدند. ساختمان‌ها بیشتر تکرار الگوی تیپ آپارتمان‌های نیمه‌مرکزی‌اند، در حالی که تاب‌آوری واقعی در همین جزئیات محلی معنا می‌یابد: کاهش دمای محیط با پوشش گیاهی، سایه‌بان‌های هوشمند، و بهره‌گیری از مصالح سبک محلی.

از سوی دیگر، بعد اجتماعی تاب‌آوری در شهر جدید علوی هنوز شکل نگرفته است. بخش عمده‌ای از جمعیت ساکن، فاقد شبکه‌ی اجتماعی منسجم و دسترسی مناسب به خدمات عمومی‌اند. در طراحی اولیه، فضاهای عمومی مانند میدان‌های محله، مراکز فرهنگی و مسیرهای پیاده به عنوان عناصر فعال پیش‌بینی شده بود، اما در اجرا، بسیاری از آنها به‌صورت ناقص یا با کاربری سرد ساخته شدند. شهر بدون حضور و تعامل مردم، شهری پایدار نخواهد بود. تاب‌آوری اجتماعی نیازمند فضاهایی برای گفت‌وگو، حضور، و احساس تعلق است ، همان چیزی که هنوز در کالبد علوی کمرنگ به نظر می‌رسد.

با وجود این کاستی‌ها، علوی ظرفیت‌های ارزشمندی دارد. اگر در مرحله‌ی دوم توسعه، سیاست‌گذاری شهری به سمت انرژی خورشیدی، جمع‌آوری آب باران و فضاهای سبز متناسب با اقلیم سوق یابد، شهر می‌تواند به الگوی سازگاری در جنوب کشور تبدیل شود. مطالعات اخیر نشان می‌دهند که تنها با افزایش دوسراب (دو ردیف درخت در مسیرهای ساختاری شهر)، می‌توان میانگین دمای تابستان را تا سه درجه کاهش داد. این اقدام کوچک، پایه‌ی تاب‌آوری اقلیمی است؛ زیرا هم زیست‌پذیری را افزایش می‌دهد و هم مصرف انرژی ساختمان‌ها را کاهش می‌دهد.

بعد اقتصادی نیز نیازمند بازنگری است. اتکای کامل به منابع دولتی برای حفظ و توسعه‌ی این شهر، پایداری بلندمدت را تهدید می‌کند. جذب سرمایه‌ی محلی، حمایت از کسب‌وکارهای خرد، و تقویت پیوند با بندرعباس از طریق حمل‌ونقل عمومی کارآمد، می‌تواند به خودکفایی نسبی شهر کمک کند. لازم است علوی از حالت «شهر خوابگاهی» خارج شود و به شهری پویا با چرخه‌ی زندگی مستقل بدل گردد.

شهر جدید علوی نه شکست است و نه موفقیت نهایی؛ بلکه مرحله‌ای میان راه است. این شهر تصویر کوچکی از چالش توسعه‌ی پایدار در جنوب ایران است: تضاد میان طرح و واقعیت، آرمان و اجرا، اقلیم و کالبد. بازسازی این تعادل مستلزم آن است که برنامه‌ریزان و مدیران شهری، به‌جای تمرکز بر عدد واحدهای ساخته‌شده، بر کیفیت زندگی، بر پیوند انسان با فضا و بر تاب‌آوریِ فرهنگی و طبیعی تأکید کنند.

برای آینده‌ی هرمزگان، علوی می‌تواند درس بزرگی باشد؛ اگر تبدیل شود به شهری که با خورشید سازگار است، نه در برابر آن، و با جامعه همساز، نه جدا از آن. تاب‌آوری واقعی، نه در دیوار و سقف، بلکه در فهم مشترکِ میان انسان و جایگاه زندگی اوست.

روزنامه صبح ساحل